create-berna-stencil 1.0.25 → 1.0.26

package/src/api/core/vendor/fakerphp/faker/src/Faker/Provider/pl_PL/Text.php

@@ -1,2867 +0,0 @@
-<?php
-
-namespace Faker\Provider\pl_PL;
-
-class Text extends \Faker\Provider\Text
-{
-    /**
-     * The Project Gutenberg EBook of Sklepy cynamonowe, by Bruno Schulz
-     *
-     * Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the
-     * copyright laws for your country before downloading or redistributing
-     * this or any other Project Gutenberg eBook.
-     *
-     * This header should be the first thing seen when viewing this Project
-     * Gutenberg file.  Please do not remove it.  Do not change or edit the
-     * header without written permission.
-     *
-     * Please read the "legal small print," and other information about the
-     * eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file.  Included is
-     * important information about your specific rights and restrictions in
-     * how the file may be used.  You can also find out about how to make a
-     * donation to Project Gutenberg, and how to get involved.
-     *
-     *
-     * **Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
-     *
-     * **eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
-     *
-     * *****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!*****
-     *
-     *
-     * Title: Sklepy cynamonowe
-     *
-     * Author: Bruno Schulz
-     *
-     * Release Date: May, 2005 [EBook #8119]
-     * [Yes, we are more than one year ahead of schedule]
-     * [This file was first posted on June 16, 2003]
-     *
-     * Edition: 10
-     *
-     * Language: Polish
-     *
-     * Character set encoding: Codepage 1250
-     *
-     * *** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK SKLEPY CYNAMONOWE ***
-     *
-     *
-     *
-     *
-     * Produced by Pawel Sobkowiak - Scanned and proofread by
-     * Polska Biblioteka Internetowa
-     *
-     *
-     *
-     *
-     * BRUNO SCHULZ SKLEPY CYNAMONOWE
-     *
-     *
-     * Spis tresci:
-     *
-     * SIERPIEŃ NAWIEDZENIE PTAKI MANEKINY TRAKTAT O MANEKINACH ALBO WTÓRA
-     * KSIĘGA RODZAJU TRAKTAT O MANEKINACH Ciąg dalszy TRAKTAT O MANEKINACH
-     * Dokończenie NEMROD PAN PAN KAROL SKLEPY CYNAMONOWE ULICA KROKODYLI
-     * KARAKONY WICHURA NOC WIELKIEGO SEZONU
-     *
-     * @see http://www.gutenberg.org/cache/epub/8119/pg8119.txt
-     *
-     * @var string
-     */
-    protected static $baseText = <<<'EOT'
-SIERPIEŃ
-
-1 W lipcu ojciec mój wyjeżdżał do wód i zostawiał mnie z matką i
-starszym bratem na pastwę białych od żaru i oszołamiających dni letnich.
-Wertowaliśmy, odurzeni światłem, w tej wielkiej księdze wakacji, której
-wszystkie karty pałały od blasku i miały na dnie słodki do omdlenia
-miąższ złotych gruszek. Adela wracała w świetliste poranki, jak Pomona z
-ognia dnia rozżagwionego, wysypując z koszyka barwną urodę słońca - 
-lśniące, pełne wody pod przejrzystą skórką czereśnie, tajemnicze, czarne
-wiśnie, których woń przekraczała to, co ziszczało się w smaku; morele, w
-których miąższu złotym był rdzeń długich popołudni; a obok tej czystej
-poezji owoców wyładowywała nabrzmiałe siłą i pożywnością płaty mięsa z
-klawiaturą żeber cielęcych, wodorosty jarzyn, niby zabite głowonogi i
-meduzy - surowy materiał obiadu o smaku jeszcze nie uformowanym i
-jałowym, wegetatywne i telluryczne ingrediencje obiadu o zapachu dzikim
-i polnym. Przez ciemne mieszkanie na pierwszym piętrze kamienicy w rynku
-przechodziło co dzień na wskroś całe wielkie lato: cisza drgających
-słojów powietrznych, kwadraty blasku śniące żarliwy swój sen na
-podłodze; melodia katarynki, dobyta z najgłębszej złotej żyły dnia; dwa,
-trzy takty refrenu, granego gdzieś na fortepianie, wciąż na nowo,
-mdlejące w słońcu na białych trotuarach, zagubione w ogniu dnia
-głębokiego. Po sprzątaniu Adela zapuszczała cień na pokoje, zasuwając
-płócienne story. Wtedy barwy schodziły o oktawę głębiej, pokój napełniał
-się cieniem, jakby pogrążony w światło głębi morskiej, jeszcze mętniej
-odbity w zielonych zwierciadłach, a cały upał dnia oddychał na storach,
-lekko falujących od marzeń południowej godziny. W sobotnie popołudnia
-wychodziłem z matką na spacer. Z półmroku sieni wstępowało się od razu w
-słoneczną kąpiel dnia. Przechodnie, brodząc w złocie, mieli oczy
-zmrużone od żaru, jakby zalepione miodem, a podciągnięta górna warga
-odsłaniała im dziąsła i zęby. I wszyscy brodzący w tym dniu złocistym
-mieli ów grymas skwaru, jak gdyby słońce nałożyło swym wyznawcom jedną i
-tę samą maskę - złotą maskę bractwa słonecznego; i wszyscy, którzy szli
-dziś ulicami, spotykali się, mijali, starcy i młodzi, dzieci i kobiety,
-pozdrawiali się w przejściu tą maską, namalowaną grubą, złotą farbą na
-twarzy, szczerzyli do siebie ten grymas bakchiczny - barbarzyńską maskę
-kultu pogańskiego. Rynek był pusty i żółty od żaru, wymieciony z kurzu
-gorącymi wiatrami, jak biblijna pustynia. Cierniste akacje, wyrosłe z
-pustki żółtego placu, kipiały nad nim jasnym listowiem, bukietami
-szlachetnie uczłonkowanych filigranów zielonych, jak drzewa na starych
-gobelinach. Zdawało się, że te drzewa afektują wicher, wzburzając
-teatralnie swe korony, ażeby w patetycznych przegięciach ukazać
-wytwomość wachlarzy listnych o srebrzystym podbrzuszu, jak futra
-szlachetnych lisic. Stare domy, polerowane wiatrami wielu dni, zabawiały
-się refleksami wielkiej atmosfery, echami, wspomnieniami barw,
-rozproszonymi w głębi kolorowej pogody. Zdawało się, że całe generacje
-dni letnich (jak cierpliwi sztukatorzy, obijający stare fasady z pleśni
-tynku) obtłukiwały kłamliwą glazurę, wydobywając z dnia na dzień
-wyraźniej prawdziwe oblicze domów, fizjonomię losu i życia, które
-formowało je od wewnątrz. Teraz okna, oślepione blaskiem pustego placu,
-spały; balkony wyznawały niebu swą pustkę; otwarte sienie pachniały
-chłodem i winem. Kupka obdartusów, ocalała w kącie rynku przed płomienną
-miotłą upału, oblegała kawałek muru, doświadczając go wciąż na nowo
-rzutami guzików i monet, jak gdyby z horoskopu tych metalowych krążków
-odczytać można było prawdziwą tajemnicę muru, porysowanego hieroglifami
-rys i pęknięć. Zresztą rynek był pusty. Oczekiwało się, że przed tę sień
-sklepioną z beczkami winiarza podjedzie w cieniu chwiejących się akacyj
-osiołek Samarytanina, prowadzony za uzdę, a dwóch pachołków zwlecze
-troskliwie chorego męża z rozpalonego siodła, ażeby go po chłodnych
-schodach wnieść ostrożnie na pachnące szabasem piętro. Tak wędrowaliśmy
-z matką przez dwie słoneczne strony rynku, wodząc nasze załamane cienie
-po wszystkich domach, jak po klawiszach. Kwadraty bruku mijały powoli
-pod naszymi miękkimi i płaskimi krokami - jedne bladoróżowe jak skóra
-ludzka, inne złote i sine, wszystkie płaskie, ciepłe, aksamitne na
-słońcu, jak jakieś twarze słoneczne, zadeptane stopami aż do niepoznaki,
-do błogiej nicości. Aż wreszcie na rogu ulicy Stryjskiej weszliśmy w
-cień apteki. Wielka bania z sokiem malinowym w szerokim oknie aptecznym
-symbolizowała chłód balsamów, którym każde cierpienie mogło się tam
-ukoić. I po paru jeszcze domach ulica nie mogła już utrzymać nadal
-decorum miasta, jak chłop, który wracając do wsi rodzimej, rozdziewa się
-po drodze z miejskiej swej elegancji, zamieniając się powoli, w miarę
-zbliżania do wsi, w obdartusa wiejskiego. Przedmiejskie domki tonęły
-wraz z oknami, zapadnięte w bujnym i zagmatwanym kwitnieniu małych
-ogródków. Zapomniane przez wielki dzień, pleniły się bujnie i cicho
-wszelkie ziela, kwiaty i chwasty, rade z tej pauzy, którą prześnić mogły
-za marginesem czasu, na rubieżach nieskończonego dnia. Ogromny
-słonecznik, wydźwignięty na potężnej łodydze i chory na elephantiasis,
-czekał w żółtej żałobie ostatnich, smutnych dni żywota, uginając się pod
-przerostem potwornej korpulencji. Ale naiwne przedmiejskie dzwonki i
-perkalikowe, niewybredne kwiatuszki stały bezradne w swych
-nakrochmalonych, różowych i białych koszulkach, bez zrozumienia dla
-wielkiej tragedii słonecznika.
-
-2 Splątany gąszcz traw, chwastów, zielska i bodiaków buzuje w ogniu
-popołudnia. Huczy rojowiskiem much popołudniowa drzemka ogrodu. Złote
-ściernisko krzyczy w słońcu, jak ruda szarańcza; w rzęsistym deszczu
-ognia wrzeszczą świerszcze; strąki nasion eksplodują cicho, jak koniki
-polne. A ku parkanowi kożuch traw podnosi się wypukłym garbem-pagórem,
-jak gdyby ogród obrócił się we śnie na drugą stronę i grube jego,
-chłopskie bary oddychają ciszą ziemi. Na tych barach ogrodu niechlujna,
-babska bujność sierpnia wyolbrzymiała w głuche zapadliska ogromnych
-łopuchów, rozpanoszyła się płatami włochatych blach listnych, wybujałymi
-ozorami mięsistej zieleni. Tam te wyłupiaste pałuby łopuchów wybałuszyły
-się jak babska szeroko rozsiadłe, na wpół pożarte przez własne oszalałe
-spódnice. Tam sprzedawał ogród za darmo najtańsze krupy dzikiego bzu,
-śmierdzącą mydłem, grubą kaszę babek, dziką okowitę mięty i wszelką
-najgorszą tandetę sierpniową. Ale po drugiej stronie parkanu, za tym
-matecznikiem lata, w którym rozrosła się głupota zidiociałych chwastów,
-było śmietnisko zarosło dziko bodiakiem. Nikt nie wiedział, że tam
-właśnie odprawiał sierpień tego lata swoją wielką pogańską orgię. Na tym
-śmietnisku, oparte o parkan i zarośnięte dzikim bzem, stało łóżko
-skretyniałej dziewczyny Tłui. Tak nazywaliśmy ją wszyscy. Na kupie
-śmieci i odpadków, starych garnków, pantofli, rumowiska i gruzu stało
-zielono pomalowane łóżko, podparte zamiast brakującej nogi dwiema
-starymi cegłami. Powietrze nad tym rumowiskiem, zdziczałe od żaru, cięte
-błyskawicami lśniących much końskich, rozwścieczonych słońcem,
-trzeszczało jak od nie widzianych grzechotek, podniecając do szału.
-Tłuja siedzi przykucnięta wśród żółtej pościeli i szmat. Wielka jej
-głowa jeży się wiechciem czarnych włosów. Twarz jej jest kurczliwa jak
-miech harmonii. Co chwila grymas płaczu składa tę harmonię w tysiąc
-poprzecznych fałd, a zdziwienie rozciąga ją z powrotem, wygładza fałdy,
-odsłania szparki drobnych oczu i wilgotne dziąsła z żółtymi zębami pod
-ryjowatą, mięsistą wargą. Mijają godziny pełne żaru i nudy, podczas
-których Tłuja gaworzy półgłosem, drzemie, zrzędzi z cicha i chrząka.
-Muchy obsiadają nieruchomą gęstym rojem. Ale z nagła ta cała kupa
-brudnych gałganów, szmat i strzępów zaczyna poruszać się, jakby ożywiona
-chrobotem lęgnących się w niej szczurów. Muchy budzą się spłoszone i
-podnoszą wielkim, huczącym rojem, pełnym wściekłego bzykania, błysków i
-migotań. I podczas gdy gałgany zsypują się na ziemię i rozbiegają po
-śmietnisku jak spłoszone szczury, wygrzebuje się z nich, odwija zwolna
-jądro, wyłuszcza się rdzeń śmietniska: na wpół naga i ciemna kretynka
-dźwiga się powoli i staje, podobna do bożka pogańskiego, na krótkich
-dziecinnych nóżkach, a z napęczniałej napływem złości szyi, z
-poczerwieniałej, ciemniejącej od gniewu twarzy, na której jak malowidła
-barbarzyńskie wykwitają arabeski nabrzmiałych żył, wyrywa się wrzask
-zwierzęcy, wrzask chrapliwy, dobyty ze wszystkich bronchij i piszczałek
-tej półzwierzęcej-półboskiej piersi. Bodiaki, spalone słońcem, krzyczą,
-łopuchy puchną i pysznią się bezwstydnym mięsem, chwasty ślinią się
-błyszczącym jadem, a kretynka, ochrypła od krzyku, w konwulsji dzikiej
-uderza mięsistym łonem z wściekłą zapalczywością w pień bzu dzikiego,
-który skrzypi cicho pod natarczywością tej rozpustnej chuci, zaklinany
-całym tym nędzarskim chórem do wynaturzonej, pogańskiej płodności. Matka
-Tłui wynajmuje się gospodyniom do szorowania podłóg. Jest to mała, żółta
-jak szafran kobieta i szafranem zaprawia też podłogi, jodłowe stoły,
-ławy i szlabany, które w izbach ubogich ludzi zmywa. Raz zaprowadziła
-mnie Adela do domu tej starej Maryśki. Była wczesna poranna godzina,
-weszliśmy do małej izby niebiesko bielonej, z ubitą polepą glinianą na
-podłodze, na której leżało wczesne słońce, jaskrawożółte w tej ciszy
-porannej, odmierzanej przeraźliwym szczękiem chłopskiego zegara na
-ścianie. W skrzyni na słomie leżała głupia Maryśka, blada jak opłatek i
-cicha jak rękawiczka, z której wysunęła się dłoń. I jakby korzystając z
-jej snu, gadała cisza, żółta, jaskrawa, zła cisza, monologowała, kłóciła
-się, wygadywała głośno i ordynarnie swój maniacki monolog. Czas Maryśki
-- czas więziony w jej duszy, wystąpił z niej straszliwie rzeczywisty i
-szedł samopas przez izbę, hałaśliwy, huczący, piekielny, rosnący w
-jaskrawym milczeniu poranka z głośnego młyna-zegara, jak zła mąka, sypka
-mąka, głupia mąka wariatów.
-
-3 W jednym z tych domków, otoczonym sztachetami brązowej barwy, tonącym
-w bujnej zieleni ogródka, mieszkała ciotka Agata. Wchodząc do niej,
-mijaliśmy w ogrodzie kolorowe szklane kule, tkwiące na tyczkach, różowe,
-zielone i fioletowe, w których zaklęte były całe świetlane i jasne
-światy, jak te idealne i szczęśliwe obrazy zamknięte w niedościgłej
-doskonałości baniek mydlanych. W półciemnej sieni ze starymi
-oleodrukami, pożartymi przez pleśń i oślepłymi od starości,
-odnajdowaliśmy znany nam zapach. W tej zaufanej starej woni mieściło się
-w dziwnie prostej syntezie życie tych ludzi, alembik rasy, gatunek krwi
-i sekret ich losu, zawarty niedostrzegalnie w codziennym mijaniu ich
-własnego, odrębnego czasu. Stare, mądre drzwi, których ciemne
-westchnienia wpuszczały i wypuszczały tych ludzi, milczący świadkowie
-wchodzenia i wychodzenia matki, córek i synów - otworzyły się bezgłośnie
-jak odrzwia szafy i weszliśmy w ich życie. Siedzieli jakby w cieniu
-swego losu i nie bronili się - w pierwszych niezręcznych gestach
-wydalinam swoją tajemnicę. Czyż nie byliśmy krwią i losem spokrewnieni z
-nimi? Pokój był ciemny i aksamitny od granatowych obić ze złotym
-deseniem, lecz echo dnia płomiennego drgało i tutaj jeszcze mosiądzem na
-ramach obrazów, na klamkach i listwach złotych, choć przepuszczone przez
-gęstą zieleń ogrodu. Spod ściany podniosła się ciotka Agata, wielka i
-bujna, o mięsie okrągłym i białym, centkowanym rudą rdzą piegów.
-Przysiedliśmy się do nich, jakby na brzeg ich losu, zawstydzeni trochę
-tą bezbronnością, z jaką wydali się nam bez zastrzeżeń, i piliśmy wodę z
-sokiem różanym, napój przedziwny, w którym znalazłem jakby najgłębszą
-esencję tej upalnej soboty. Ciotka narzekała. Był to zasadniczy ton jej
-rozmów, głos tego mięsa białego i płodnego, bujającego już jakby poza
-granicami osoby, zaledwie luźnie utrzymywanej w skupieniu, w więzach
-formy indywidualnej, i nawet w tym skupieniu już zwielokrotnionej,
-gotowej rozpaść się, rozgałęzić, rozsypać w rodzinę. Była to płodność
-niemal samoródcza, kobiecość pozbawiona hamulców i chorobliwie wybujała.
-Zdawało się, że sam aromat męskości, zapach dymu tytoniowego, dowcip
-kawalerski mógł dać impuls tej zaognionej kobiecości do rozpustnego
-dzieworództwa. I właściwie wszystkie jej skargi na męża, na służbę, jej
-troski o dzieci były tylko kapryszeniem i dąsaniem się nie zaspokojonej
-płodności, dalszym ciągiem tej opryskliwej, gniewnej i płaczliwej
-kokieterii, którą nadaremnie doświadczała męża. Wuj Marek, mały,
-zgarbiony, o twarzy wyjałowionej z płci, siedział w swym szarym
-bankructwie, pogodzony z losem, w cieniu bezgranicznej pogardy, w którym
-zdawał się wypoczywać. W jego szarych oczach tlił się daleki żar ogrodu,
-rozpięty w oknie. Czasem próbował słabym ruchem robić jakieś
-zastrzeżenia, stawiać opór, ale fala samowystarczalnej kobiecości
-odrzucała na bok ten gest bez znaczenia, przechodziła triumfalnie mimo
-niego, zalewała szerokim swym strumieniem słabe podrygi męskości. Było
-coś tragicznego w tej płodności niechlujnej i nieumiarkowanej, była
-nędza kreatury walczącej na granicy nicości i śmierci, był jakiś heroizm
-kobiecości triumfującej urodzajnością nawet nad kalectwem natury, nad
-insuficjencją mężczyzny. Ale potomstwo ukazywało rację tej paniki
-macierzyńskiej, tego szału rodzenia, który wyczerpywał się w płodach
-nieudanych, w efemerycznej generacji fantomów bez krwi i twarzy. Weszła
-Łucja, średnia, z głową nazbyt rozkwitłą i dojrzałą na dziecięcym i
-pulchnym ciele o mięsie białym i delikatnym. Podała mi rączkę lalkowatą,
-jakby dopiero pączkującą, i zakwitła od razu całą twarzą, jak piwonia
-przelewająca się pełnią różową. Nieszczęśliwa z powodu swych rumieńców,
-które bezwstydnie mówiły o sekretach menstruacji, przymykała oczy i
-płoniła się jeszcze bardziej pod dotknięciem najobojętniejszego pytania,
-gdyż każde zawierało tajną aluzję do jej nadwrażliwego panieństwa. Emil,
-najstarszy z kuzynów, z jasnoblond wąsem, z twarzą, z której życie zmyło
-jakby wszelki wyraz, spacerował tam i z powrotem po pokoju, z rękami w
-kieszeniach fałdzistych spodni. Jego strój elegancki i drogocenny nosił
-piętno egzotycznych krajów, z których powrócił. Jego twarz, zwiędła i
-zmętniała, zdawała się z dnia na dzień zapominać o sobie, stawać się
-białą pustą ścianą z bladą siecią żyłek, w których jak linie na zatartej
-mapie plątały się gasnące wspomnienia tego burzliwego i zmarnowanego
-życia. Był mistrzem sztuk karcianych, palił długie, szlachetne fajki i
-pachniał dziwnie zapachem dalekich krajów. Z wzrokiem wędrującym po
-dawnych wspomnieniach opowiadał dziwne anegdoty, które w pewnym punkcie
-urywały się nagle, rozprzęgały i rozwiewały w nicość. Wodziłem za nim
-tęsknym wzrokiem, pragnąc, by zwrócił na mnie uwagę i wybawił mnie z
-udręki nudów. I w samej rzeczy zdawało mi się, że mrugnął na mnie
-oczyma, wychodząc do drugiego pokoju. Podążyłem za nim. Siedział nisko
-na małej kozetce, z kolanami krzyżującymi się niemal na wysokości głowy,
-łysej jak kula bilardowa. Zdawało się, że to ubranie samo leży,
-fałdziste, zmięte, przerzucone przez fotel. Twarz jego była jak
-tchnienie twarzy - smuga, którą nieznany przechodzień zostawił w
-powietrzu. Trzymał w bladych, emaliowanych błękitnie dłoniach portfel, w
-którym coś oglądał. Z mgły twarzy wyłoniło się z trudem wypukłe bielmo
-bladego oka, wabiąc mnie figlarnym mruganiem. Czułem doń nieprzepartą
-sympatię. Wziął mnie między kolana i tasując przed mymi oczyma wprawnymi
-dłońmi fotografie, pokazywał wizerunki nagich kobiet i chłopców w
-dziwnych pozycjach. Stałem oparty o niego bokiem i patrzyłem na te
-delikatne ciała ludzkie dalekimi, niewidzącymi oczyma, gdy fluid
-niejasnego wzburzenia, którym nagle zmętniało powietrze, doszedł do mnie
-i zbiegł mię dreszczem niepokoju, falą nagłego zrozumienia. Ale
-tymczasem ta mgiełka uśmiechu, która się zarysowała pod miękkim i
-pięknym jego wąsem, zawiązek pożądania, który napiął się na jego
-skroniach pulsującą żyłą, natężenie trzymające przez chwilę jego rysy w
-skupieniu - upadły z powrotem w nicość i twarz odeszła w nieobecność,
-zapomniała o sobie, rozwiała się,
-
-NAWIEDZENIE 1 Już wówczas miasto nasze popadało coraz bardziej w
-chroniczną szarość zmierzchu, porastało na krawędziach liszajem cienia,
-puszystą pleśnią i mchem koloru żelaza. Ledwo rozpowity z brunatnych
-dymów i mgieł poranka - przechylał się dzień od razu w niskie
-bursztynowe popołudnie, stawał się przez chwilę przezroczysty i złoty
-jak ciemne piwo, ażeby potem zejść pod wielokrotnie rozczłonkowane,
-fantastyczne sklepienia kolorowych i rozległych nocy. Mieszkaliśmy w
-rynku, w jednym z tych ciemnych domów o pustych i ślepych fasadach,
-które tak trudno od siebie odróżnić. Daje to powód do ciągłych omyłek.
-Gdyż wszedłszy raz w niewłaściwą sień na niewłaściwe schody, dostawało
-się zazwyczaj w prawdziwy labirynt obcych mieszkań, ganków,
-niespodzianych wyjść na obce podwórza i zapominało się o początkowym
-celu wyprawy, ażeby po wielu dniach, wracając z manowców dziwnych i
-splątanych przygód, o jakimś szarym świcie przypomnieć sobie wśród
-wyrzutów sumienia dom rodzinny. Pełne wielkich szaf, głębokich kanap,
-bladych luster i tandetnych palm sztucznych mieszkanie nasze coraz
-bardziej popadało w stan zaniedbania wskutek opieszałości matki,
-przesiadującej w sklepie, i niedbalstwa smukłonogiej Adeli, która nie
-nadzorowana przez nikogo, spędzała dnie przed lustrami na rozwlekłej
-toalecie, zostawiając wszędzie ślady w postaci wyczesanych włosów,
-grzebieni, porzuconych pantofelków i gorsetów. Mieszkanie to nie
-posiadało określonej liczby pokojów, gdyż nie pamiętano, ile z nich
-wynajęte było obcym lokatorom. Nieraz otwierano przypadkiem którąś z
-tych izb zapomnianych i znajdowano ją pustą; lokator dawno się
-wyprowadził, a w nietkniętych od miesięcy szufladach dokonywano
-niespodzianych odkryć. W dolnych pokojach mieszkali subiekci i nieraz w
-nocy budziły nas ich jęki, wydawane pod wpływem zmory sennej. W zimie
-była jeszcze na dworze głucha noc, gdy ojciec schodził do tych zimnych i
-ciemnych pokojów, płosząc przed sobą świecą stada cieni, ulatujących
-bokami po podłodze i ścianach; szedł budzić ciężko chrapiących z
-twardego jak kamień snu. W świetle pozostawionej przezeń świecy wywijali
-się leniwie z brudnej pościeli, wystawiali, siadając na łóżkach, bose i
-brzydkie nogi i z skarpetką w ręce oddawali się jeszcze przez chwilę
-rozkoszy ziewania - ziewania przeciągniętego aż do lubieżności, do
-bolesnego skurczu podniebienia, jak przy tęgich wymiotach. W kątach
-siedziały nieruchomo wielkie karakony, wyogromnione własnym cieniem,
-którym obarczała każdego płonąca świeca i który nie odłączał się od nich
-i wówczas, gdy któryś z tych płaskich, bezgłowych kadłubów z nagła
-zaczynał biec niesamowitym, pajęczym biegiem. W tym czasie ojciec mój
-zaczął zapadać na zdrowiu. Bywało już w pierwszych tygodniach tej
-wczesnej zimy, że spędzał dnie całe w łóżku, otoczony flaszkami,
-pigułkami i księgami handlowymi, które mu przynoszono z kontuaru. Gorzki
-zapach choroby osiadał na dnie pokoju, którego tapety gęstwiały
-ciemniejszym splotem arabesek. Wieczorami, gdy matka przychodziła ze
-sklepu, bywał podniecony i skłonny do sprzeczek, zarzucał jej
-niedokładności w prowadzeniu rachunków, dostawał wypieków i zapalał się
-do niepoczytalności. Pamiętam, iż raz, obudziwszy się ze snu późno w
-nocy, ujrzałem go, jak w koszuli i boso biegał tam i z powrotem po
-skórzanej kanapie, dokumentując w ten sposób swą irytację przed bezradną
-matką. W inne dni bywał spokojny i skupiony i pogrążał się zupełnie w
-swych księgach, zabłąkany głęboko w labiryntach zawiłych obliczeń. Widzę
-go w świetle kopcącej lampy, przykucniętego wśród poduszek, pod wielkim
-rzeźbionym nadgłowiem łóżka, z ogromnym cieniem od głowy na ścianie,
-kiwającego się w bezgłośnej medytacji. Chwilami wynurzał głowę z tych
-rachunków, jakby dla zaczerpnięcia tchu, otwierał usta, mlaskał z
-niesmakiem językiem, który był suchy i gorzki, i rozglądał się
-bezradnie, jakby czegoś szukając. Wówczas bywało, że zbiegał po cichu z
-łóżka w kąt pokoju, pod ścianę, na której wisiał zaufany instrument. Był
-to rodzaj klepsydry wodnej albo wielkiej fioli szklanej, podzielonej na
-uncje i napełnionej ciemnym fluidem. Mój ojciec łączył się z tym
-instrumentem długą kiszką gumową, jakby krętą, bolesną pępowiną, i tak
-połączony z żałosnym przyrządem - nieruchomiał w skupieniu, a oczy jego
-ciemniały, zaś na twarz przybladłą występował wyraz cierpienia czy
-jakiejś występnej rozkoszy. Potem znów przychodziły dni cichej skupionej
-pracy, przeplatanej samotnymi monologami. Gdy tak siedział w świetle
-lampy stołowej, wśród poduszek wielkiego łoża, a pokój ogromniał górą w
-cieniu umbry, który go łączył z wielkim żywiołem nocy miejskiej za oknem
-- czuł, nie patrząc, że przestrzeń obrasta go pulsującą gęstwiną tapet,
-pełną szeptów, syków i seplenień. Słyszał, nie patrząc, tę zmowę pełną
-porozumiewawczych mrugnięć perskich oczu, rozwijających się wśród
-kwiatów małżowin usznych, które słuchały, i ciemnych ust, które się
-uśmiechały. Wówczas pogrążał się pozornie jeszcze bardziej w pracę,
-liczył i sumował, bojąc się zdradzić ten gniew, który w nim wzbierał, i
-walcząc z pokusą, żeby z nagłym krzykiem nie rzucić się na oślep za
-siebie i nie pochwycić pełnych garści tych kędzierzawych arabesek, tych
-pęków oczu i uszu, które noc wyroiła ze siebie i które rosły i
-zwielokrotniały się, wymajaczając coraz nowe pędy i odnogi z
-macierzystego pępka ciemności. I uspokajał się dopiero, gdy z odpływem
-nocy tapety więdły, zwijały się, gubiły liście i kwiaty i przerzedzały
-się jesiennie, przepuszczając dalekie świtanie. Wtedy wśród świergotu
-tapetowych ptaków, w żółtym zimowym świcie zasypiał na parę godzin
-gęstym, czarnym snem. Od dni, od tygodni, gdy zdawał się być pogrążonym
-w zawiłych konto-korrentach - myśl jego zapuszczała się tajnie w
-labirynty własnych wnętrzności. Wstrzymywał oddech i nasłuchiwał. I gdy
-wzrok jego wracał zbielały i mętny z tamtych głębin, uspokajał go
-uśmiechem. Nie wierzył jeszcze i odrzucał jak absurd te uroszczenia, te
-propozycje, które nań napierały. Za dnia były to jakby rozumowania i
-perswazje, długie, monotonne rozważania prowadzone półgłosem i pełne
-humorystycznych interiudiów, filuternych przekomarzań. Ale nocą
-podnosiły się te głosy namiętniej. Żądanie wracało coraz wyraźniej i
-doniosłej i słyszeliśmy, jak rozmawiał z Bogiem, prosząc się jak gdyby i
-wzbraniając przed czymś, co natarczywie żądało i domagało się. Aż pewnej
-nocy podniósł się ten głos groźnie i nieodparcie, żądając, aby mu dał
-świadectwo usty i wnętrznościami swymi. I usłyszeliśmy, jak duch weń
-wstąpił, jak podnosi się z łóżka, długi i rosnący gniewem proroczym,
-dławiąc się hałaśliwymi słowy, które wyrzucał jak mitralieza.
-Słyszeliśmy łomot walki i jęk ojca, jęk tytana ze złamanym biodrem,
-który jeszcze urąga. Nie widziałem nigdy proroków Starego Testamentu,
-ale na widok tego męża, którego gniew boży obalił, rozkraczonego szeroko
-na ogromnym porcelanowym urynale, zakrytego wichrem ramion, chmurą
-rozpaczliwych łamańców, nad którymi wyżej jeszcze unosił się głos jego,
-obcy i twardy - zrozumiałem gniew boży świętych mężów. Był to dialog
-groźny jak mowa piorunów. Łamańce rak jego rozrywały niebo na sztuki, a
-w szczelinach ukazywała się twarz Jehowy, wzdęta gniewem i plująca
-przekleństwa. Nie patrząc widziałem go, groźnego Demiurga, jak leżąc na
-ciemnościach jak na Synaju, wsparłszy potężne dłonie na karniszu
-firanek, przykładał ogromną twarz do górnych szyb okna, na których
-płaszczył się potwornie mięsisty nos jego. Słyszałem jego głos w
-przerwach proroczej tyrady mego ojca, słyszałem te potężne warknięcia
-wzdętych warg, od których szyby brzęczały, mieszające się z wybuchami
-zaklęć, lamentów, gróźb mego ojca. Czasami głosy przycichały i zżymały
-się z cicha jak gaworzenie wiatru w nocnym kominie, to znowu wybuchały
-wielkim zgiełkliwym hałasem, burzą zmieszanych szlochów i przekleństw. Z
-nagła otworzyło się okno ciemnym ziewnięciem i płachta ciemności wionęła
-przez pokój. W świetle błyskawicy ujrzałem ojca mego w rozwianej
-bieliźnie, jak ze straszliwym przekleństwem wylewał potężnym chlustem w
-okno zawartość nocnika w noc szumiącą jak muszla. 2 Mój ojciec powoli
-zanikał, wiądł w oczach. Przykucnięty pod wielkimi poduszkami, dziko
-nastroszony kępami siwych włosów, rozmawiał z sobą półgłosem, pogrążony
-cały w jakieś zawiłe wewnętrzne afery. Zdawać się mogło, że osobowość
-jego rozpadła się na wiele pokłóconych i rozbieżnych jaźni, gdyż kłócił
-się ze sobą głośno, pertraktował usilnie i namiętnie, przekonywał i
-prosił, to znowu zdawał się przewodniczyć zgromadzeniu wielu
-interesantów, których usiłował z całym nakładem żarliwości i swady
-pogodzić. Ale za każdym razem te hałaśliwe zebrania, pełne gorących
-temperamentów, rozpryskiwały się przy końcu, wśród klątw, złorzeczeń i
-obelg. Potem przyszedł okres jakiegoś uciszenia, ukojenia wewnętrznego,
-błogiej pogody ducha. Znowu wielkie folianty rozłożone były na łóżku, na
-stole, na podłodze i jakiś benedyktyński spokój pracy zalegał w świetle
-lampy nad białą pościelą łóżka, nad pochyloną siwą głową mego ojca. Ale
-gdy matka późnym wieczorem wracała ze sklepu, ojciec ożywiał się,
-przywoływał ją do siebie i z dumą pokazywał jej świetne, kolorowe
-odbijanki, którymi skrzętnie wylepił stronice księgi głównej.
-Zauważyliśmy wówczas wszyscy, że ojciec zaczął z dnia na dzień maleć jak
-orzech, który zsycha się wewnątrz łupiny. Zanikowi temu nie towarzyszył
-bynajmniej upadek sił. Przeciwnie, stan jego zdrowia, humor, ruchliwość
-zdawały się poprawiać. Często śmiał się teraz głośno i szczebiotliwie,
-zanosił się wprost od śmiechu, albo też pukał w łóżko i odpowiadał sobie
-„proszę” w różnych tonacjach, całymi godzinami. Od czasu do czasu złaził
-z łóżka, wspinał się na szafę i przykucnięty pod sufitem porządkował coś
-w starych gratach, pełnych rdzy i kurzu. Niekiedy ustawiał sobie dwa
-krzesła naprzeciw siebie i wspierając się rękami o poręcze, bujał się
-nogami wstecz i naprzód, szukając rozpromienionymi oczyma w naszych
-twarzach wyrazów podziwu i zachęty. Z Bogiem, zdaje się, pogodził się
-zupełnie. Niekiedy w nocy ukazywała się twarz brodatego Demiurga w oknie
-sypialni, oblana ciemną purpurą bengalskiego światła, i patrzyła przez
-chwilę dobrotliwie na uśpionego głęboko, którego śpiewne chrapanie
-zdawało się wędrować daleko po nieznanych obszarach światów sennych.
-Podczas długich, półciemnych popołudni tej późnej zimy ojciec mój
-zapadał od czasu do czasu na całe godziny w gęsto zastawione gratami
-zakamarki, szukając czegoś zawzięcie. I nieraz bywało podczas obiadu,
-gdy zasiadaliśmy wszyscy do stołu, brakło ojca. Wówczas matka musiała
-długo wołać „Jakubie!” i stukać łyżką w stół, zanim wylazł z jakiejś
-szafy, oblepiony szmatami pajęczyny i kurzu, z wzrokiem nieprzytomnym i
-pogrążonym w zawiłych, a jemu tylko wiadomych sprawach, które go
-zaprzątały. Czasem wdrapywał się na karnisz i przybierał nieruchomą pozę
-symetrycznie do wielkiego wypchanego sępa, który po drugiej stronie okna
-zawieszony był na ścianie. W tej nieruchomej, przykucniętej pozie, z
-wzrokiem zamglonym i z miną chytrze uśmiechniętą trwał godzinami, ażeby
-z nagła przy czyimś wejściu zatrzepotać rękoma jak skrzydłami i zapiać
-jak kogut. Przestaliśmy zwracać uwagę na te dziwactwa, w które się z
-dnia na dzień głębiej wplątywał. Wyzbyty jakby zupełnie cielesnych
-potrzeb, nie przyjmując tygodniami pokarmu, pogrążał się z dniem każdym
-głębiej w zawiłe i dziwaczne afery, dla których nie mieliśmy
-zrozumienia. Niedosięgły dla naszych perswazji i próśb, odpowiadał
-urywkami swego wewnętrznego monologu, którego przebiegu nic z zewnątrz
-zmącić nie mogło. Wiecznie zaaferowany, chorobliwie ożywiony, z
-wypiekami na suchych policzkach nie zauważał nas i przeoczał.
-Przywykliśmy do jego nieszkodliwej obecności, do jego cichego
-gaworzenia, do tego dziecinnego, w sobie zatopionego świegotu, którego
-trele przebiegały niejako na marginesie naszego czasu. Wtedy już znikał
-niekiedy na wiele dni, podziewał się gdzieś w zapadłych zakamarkach
-mieszkania i nie można go było znaleźć. Stopniowo te zniknięcia
-przestały sprawiać na nas wrażenie, przywykliśmy do nich i kiedy po
-wielu dniach znów się pojawiał, o parę cali mniejszy i chudszy, nie
-zatrzymywało to na dłużej naszej uwagi. Przestaliśmy po prostu brać go w
-rachubę, tak bardzo oddalił się od wszystkiego, co ludzkie i co
-rzeczywiste. Węzeł po węźle odluźniał się od nas, punkt po punkcie gubił
-związki łączące go ze wspólnotą ludzką. To, co jeszcze z niego
-pozostało, to trochę cielesnej powłoki i ta garść bezsensownych dziwactw
-- mogły zniknąć pewnego dnia, tak samo nie zauważone jak szara kupka
-śmieci, gromadząca się w kącie, którą Adela co dzień wynosiła na
-śmietnik.
-
-PTAKI Nadeszły żółte, pełne nudy dni zimowe. Zrudziałą ziemię pokrywał
-dziurawy, przetarty, za krótki obrus śniegu. Na wiele dachów nie
-starczyło go i stały czarne lub rdzawe, gontowe strzechy i arki kryjące
-w sobie zakopcone przestrzenie strychów - czarne, zwęglone katedry,
-najeżone żebrami krokwi, płatwi i bantów - ciemne płuca wichrów
-zimowych. Każdy świt odkrywał nowe kominy i dymniki, wyrosłe w nocy,
-wydęte przez wicher nocny, czarne piszczałki organów diabelskich.
-Kominiarze nie mogli opędzić się od wron, które na kształt żywych
-czarnych liści obsiadały wieczorem gałęzie drzew pod kościołem, odrywały
-się znów, trzepocąc, by wreszcie przylgnąć, każda do właściwego miejsca
-na właściwej gałęzi, a o świcie ulatywały wielkimi stadami - tumany
-sadzy, płatki kopciu, falujące i fantastyczne, plamiąc migotliwym
-krakaniem mętnożółte smugi świtu. Dni stwardniały od zimna i nudy, jak
-zeszłoroczne bochenki chleba. Napoczynano je tępymi nożami, bez apetytu,
-z leniwą sennością. Ojciec nie wychodził już z domu. Palił w piecach,
-studiował nigdy niezgłębioną istotę ognia, wyczuwał słony, metaliczny
-posmak i wędzony zapach zimowych płomieni, chłodną pieszczotę
-salamander, liżących błyszczącą sadzę w gardzieli komina. Z zamiłowaniem
-wykonywał w owych dniach wszystkie reparatury w górnych regionach
-pokoju. O każdej porze dnia można go było widzieć, jak - przykucnięty na
-szczycie drabiny - majstrował coś przy suficie, przy kamiszach wysokich
-okien, przy kulach i łańcuchach lamp wiszących. Zwyczajem malarzy
-posługiwał się drabiną jak ogromnymi szczudłami i czuł się dobrze w tej
-ptasiej perspektywie, w pobliżu malowanego nieba, arabesek i ptaków
-sufitu. Od spraw praktycznego życia oddalał się coraz bardziej. Gdy
-matka, pełna troski i zmartwienia z powodu jego stanu, starała się go
-wciągnąć w rozmowę o interesach, o płatnościach najbliższego „ultimo”,
-słuchał jej z roztargnieniem, pełen niepokoju, z drgawkami w nieobecnej
-twarzy. I bywało, że przerywał jej nagle zaklinającym gestem ręki, ażeby
-pobiec w kąt pokoju, przylgnąć uchem do szpary w podłodze i z
-podniesionymi palcami wskazującymi obu rąk, wyrażającymi najwyższą
-ważność badania - nasłuchiwać. Nie rozumieliśmy wówczas jeszcze smutnego
-tła tych ekstrawagancji, opłakanego kompleksu, który dojrzewał w głębi.
-Matka nie miała nań żadnego wpływu, natomiast wielką czcią i uwagą
-darzył Adelę. Sprzątanie pokoju było dlań wielką i ważną ceremonią,
-której nie zaniedbywał nigdy być świadkiem, śledząc z mieszaniną strachu
-i rozkosznego dreszczu wszystkie manipulacje Adeli. Wszystkim jej
-czynnościom przypisywał głębsze, symboliczne znaczenie. Gdy dziewczyna
-młodymi i śmiałymi ruchami posuwała szczotkę na długim drążku po
-podłodze, było to niemal ponad jego siły. Z oczu jego lały się wówczas
-łzy, twarz zanosiła się od cichego śmiechu, a ciałem wstrząsał rozkoszny
-spazm orgazmu. Jego wrażliwość na łaskotki dochodziła do szaleństwa.
-Wystarczyło, by Adela skierowała doń palec ruchem oznaczającym
-łaskotanie, a już w dzikim popłochu uciekał przez wszystkie pokoje,
-zatrzaskując za sobą drzwi, by wreszcie w ostatnim paść brzuchem na
-łóżko i wić się w konwulsjach śmiechu pod wpływem samego obrazu
-wewnętrznego, któremu nie mógł się oprzeć. Dzięki temu miała Adela nad
-ojcem władzę niemal nieograniczoną. W tym to czasie zauważyliśmy u ojca
-po raz pierwszy namiętne zainteresowanie dla zwierząt. Była to
-początkowo namiętność myśliwego i artysty zarazem, była może także
-głębsza, zoologiczna sympatia kreatury dla pokrewnych, a tak odmiennych
-form życia, eksperymentowanie w nie wypróbowanych rejestrach bytu.
-Dopiero w późniejszej fazie wzięła sprawa ten niesamowity, zaplątany,
-głęboko grzeszny i przeciwny naturze obrót, którego lepiej nie wywlekać
-na światło dzienne. Zaczęło się to od wylęgania jaj ptasich. Z wielkim
-nakładem trudu i pieniędzy sprowadzał ojciec z Hamburga, z Holandii, z
-afrykańskich stacji zoologicznych zapłodnione jaja ptasie, które dawał
-do wylęgania ogromnym kurom belgijskim. Był to proceder nader zajmujący
-i dla mnie - to wykluwanie się piskląt, prawdziwych dziwotworów w
-kształcie i ubarwieniu. Nie podobna było dopatrzyć się w tych monstrach
-o ogromnych, fantastycznych dziobach, które natychmiast po urodzeniu
-rozdzierały się szeroko, sycząc żarłocznie czeluściami gardła, w tych
-jaszczurach o wątłym, nagim ciele garbusów - przyszłych pawi, bażantów,
-głuszców i kondorów. Umieszczony w koszykach, w wacie, smoczy ten pomiot
-podnosił na cienkich szyjach ślepe, bielmem zarosle głowy, kwacząc
-bezgłośnie z niemych gardzieli. Mój ojciec chodził wzdłuż półek w
-zielonym fartuchu, jak ogrodnik wzdłuż inspektów z kaktusami, i wywabiał
-z nicości te pęcherze ślepe, pulsujące życiem, te niedołężne brzuchy,
-przyjmujące świat zewnętrzny tylko w formie jedzenia, te narośle życia,
-pnące się omackiem ku światłu. W parę tygodni później, gdy te ślepe
-pączki życia pękły do światła, napełniły się pokoje kolorowym pogwarem,
-migotliwym świergotem swych nowych mieszkańców. Obsiadały one karnisze
-firanek, gzymsy szaf, gnieździły się w gęstwinie cynowych gałęzi i
-arabesek wieloramiennych lamp wiszących. Gdy ojciec studiował wielkie
-ornitologiczne kompendia i wertował kolorowe tablice, zdawały się
-ulatywać z nich te pierzaste fantazmaty i napełniać pokój kolorowym
-trzepotem, płatami purpury, strzępami szafiru, grynszpanu i srebra.
-Podczas karmienia tworzyły one na podłodze barwną, falującą grządkę,
-dywan żywy, który za czyimś niebacznym wejściem rozpadał się, rozlatywał
-w ruchome kwiaty, trzepocące w powietrzu, aby w końcu rozmieścić się w
-górnych regionach pokoju. W pamięci pozostał mi szczególnie jeden
-kondor, ogromny ptak o szyi nagiej, twarzy pomarszczonej i wybujałej
-naroślami. Był to chudy asceta, lama buddyjski, pełen niewzruszonej
-godności w całym zachowaniu, kierujący się żelaznym ceremoniałem swego
-wielkiego rodu. Gdy siedział naprzeciw ojca, nieruchomy w swej
-monumentalnej pozycji odwiecznych bóstw egipskich, z okiem zawleczonym
-białawym bielmem, które zasuwał z boku na źrenice, ażeby zamknąć się
-zupełnie w kontemplacji swej dostojnej samotności - wydawał się ze swym
-kamiennym profilem starszym bratem mego ojca. Ta sama materia ciała,
-ścięgien i pomarszczonej twardej skóry, ta sama twarz wyschła i
-koścista, te same zrogowaciałe, głębokie oczodoły. Nawet ręce, silne w
-węzłach, długie, chude dłonie ojca, z wypukłymi paznokciami, miały swój
-analogon w szponach kondora. Nie mogłem się oprzeć wrażeniu, widząc go
-tak uśpionego, że mam przed sobą mumię - wyschłą i dlatego pomniejszoną
-mumię mego ojca. Sądzę, że i uwagi matki nie uszło to przedziwne
-podobieństwo, chociaż nigdy nie poruszaliśmy tego tematu.
-Charakterystyczne jest, że kondor używał wspólnego z moim ojcem naczynia
-nocnego. Nie poprzestając na wylęganiu coraz nowych egzemplarzy, ojciec
-mój urządzał na strychu wesela ptasie, wysyłał swatów, uwiązywał w
-lukach i dziurach strychu ponętne, stęsknione narzeczone i osiągnął w
-samej rzeczy to, że dach naszego domu, ogromny, dwuspadowy dach gontowy,
-stał się prawdziwą gospodą ptasią, arką Noego, do której zlatywały się
-wszelkiego rodzaju skrzydlacze z dalekich stron. Nawet długo po
-zlikwidowaniu ptasiego gospodarstwa utrzymywała się w świecie ptasim ta
-tradycja naszego domu i w okresie wiosennych wędrówek spadały nieraz na
-nasz dach całe chmary żurawi, pelikanów, pawi i wszelkiego ptactwa.
-Impreza ta wzięła jednak niebawem - po krótkiej świetności - smutny
-obrót. Wkrótce okazała się bowiem konieczna translokacja ojca do dwóch
-pokojów na poddaszu, które służyły za rupieciarnie. Stamtąd dochodził
-już o wczesnym świcie zmieszany klangor głosów ptasich. Drewniane pudła
-pokojów na strychu, wspomagane rezonansem przestrzeni dachowej,
-dźwięczały całe od szumu, trzepotu, piania, tokowania i gulgotu. Tak
-straciliśmy ojca z widoku na przeciąg kilku tygodni. Rzadko tylko
-schodził do mieszkania i wtedy mogliśmy zauważyć, że zmniejszył się
-jakoby, schudł i skurczył. Niekiedy przez zapomnienie zrywał się z
-krzesła przy stole i trzepiąc rękoma jak skrzydłami, wydawał pianie
-przeciągłe, a oczy zachodziły mu mgłą bielma. Potem, zawstydzony, śmiał
-się razem z nami i starał się ten incydent obrócić w żart. Pewnego razu
-w okresie generalnych porządków zjawiła się niespodzianie Adela w
-państwie ptasim ojca. Stanąwszy we drzwiach, załamała ręce nad fetorem,
-który się unosił w powietrzu, oraz nad kupami kału, zalegającego
-podłogi, stoły i meble. Szybko zdecydowana otworzyła okno, po czym przy
-pomocy długiej szczotki wprawiła całą masę ptasią w wirowanie. Wzbił się
-piekielny tuman piór, skrzydeł i krzyku, w którym Adela, podobna do
-szalejącej Menady, zakrytej młyńcem swego tyrsu, tańczyła taniec
-zniszczenia. Razem z ptasią gromadą ojciec mój, trzepiąc rękoma, w
-przerażeniu próbował wznieść się w powietrze. Zwolna przerzedzał się
-tuman skrzydlaty, aż w końcu na pobojowisku została sama Adela,
-wyczerpana, dysząca, oraz mój ojciec z miną zafrasowaną i zawstydzoną,
-gotów do przyjęcia każdej kapitulacji. W chwilę później schodził mój
-ojciec ze schodów swojego dominium - człowiek złamany, król-banita,
-który stracił tron i królowanie.
-
-MANEKINY Ta ptasia impreza mego ojca była ostatnim wybuchem kolorowości,
-ostatnim i świetnym kontrmarszem fantazji, który ten niepoprawny
-improwizator, ten fechtmistrz wyobraźni poprowadził na szańce i okopy
-jałowej i pustej zimy. Dziś dopiero rozumiem samotne bohaterstwo, z
-jakim sam jeden wydał on wojnę bezbrzeżnemu żywiołowi nudy drętwiącej
-miasto. Pozbawiony wszelkiego poparcia, bez uznania z naszej strony
-bronił ten mąż przedziwny straconej sprawy poezji. Był on cudownym
-młynem, w którego leje sypały się otręby pustych godzin, ażeby w jego
-trybach zakwitnąć wszystkimi kolorami i zapachami korzeni Wschodu. Ale
-przywykli do świetnego kuglarstwa tego metafizycznego prestidigitatora,
-byliśmy skłonni zapoznawać wartość jego suwerennej magii, która nas
-ratowała od letargu pustych dni i nocy. Adeli nie spotkał żaden wyrzut
-za jej bezmyślny i tępy wandalizm. Przeciwnie, czuliśmy jakieś niskie
-zadowolenie, haniebną satysfakcję z ukrócenia tych wybujałości, których
-kosztowaliśmy łakomie do syta, ażeby potem uchylić się perfidnie od
-odpowiedzialności za nie. A może był w tej zdradzie i tajny pokłon w
-stronę zwycięskiej Adeli, której przypisywaliśmy niejasno jakąś misje i
-posłannictwo sił wyższego rzędu. Zdradzony przez wszystkich, wycofał się
-ojciec bez walki z miejsc swej niedawnej chwały. Bez skrzyżowania szpad
-oddał w ręce wroga domenę swej byłej świetności. Dobrowolny banita
-usunął się do pustego pokoju na końcu sieni i oszańcował się tam
-samotnością. Zapomnieliśmy o nim. Obiegła nas znowu ze wszech stron
-żałobna szarość miasta, zakwitając w oknach ciemnym liszajem świtów,
-pasożytniczym grzybem zmierzchów, rozrastającym się w puszyste futro
-długich nocy zimowych. Tapety pokojów, rozluźnione błogo za tamtych dni
-i otwarte dla kolorowych lotów owej skrzydlatej czeredy, zamknęły się
-znów w sobie, zgęstniały plącząc się w monotonii gorzkich monologów.
-Lampy poczerniały i zwiędły jak stare osty i bodiaki. Wisiały teraz
-osowiałe i zgryźliwe, dzwoniąc cicho kryształkami szkiełek, gdy ktoś
-przeprawiał się omackiem przez zmierzch pokoju. Na próżno wetknęła Adela
-we wszystkie ramiona tych lamp kolorowe świece, nieudolny surogat, blade
-wspomnienie świetnych iluminacji, którymi kwitły niedawno wiszące ich
-ogrody. Ach! gdzie było to świegotliwe pączkowanie, to owocowanie
-pośpieszne i fantastyczne w bukietach tych lamp, z których jak z
-pękających czarodziejskich tortów ulatywały skrzydlate fantazmaty,
-rozbijające powietrze na talie kart magicznych, rozsypując je w kolorowe
-oklaski, sypiące się gęstymi łuskami lazuru, pawiej, papuziej zieleni,
-metalicznych połysków, rysując w powietrzu linie i arabeski, migotliwe
-ślady lotów i kołowań, rozwijając kolorowe wachlarze trzepotów,
-utrzymujące się długo po przelocie w bogatej i błyskotliwej atmosferze,
-Jeszcze teraz kryły się w głębi zszarzałej aury echa i możliwości
-barwnych rozbłysków, lecz nikt nie nawiercał fletem, nie doświadczał
-świdrem zmętniałych słojów powietrznych. Tygodnie te stały pod znakiem
-dziwnej senności. Łóżka cały dzień nie zaścielone, zawalone pościelą
-zmiętą i wytarzaną od ciężkich snów, stały jak głębokie łodzie gotowe do
-odpływu w mokre i zawiłe labirynty jakiejś czarnej, bezgwiezdnej
-Wenecji. O głuchym świcie Adela przynosiła nam kawę. Ubieraliśmy się
-leniwie w zimnych pokojach, przy świetle świecy odbitej wielokrotnie w
-czar-nych szybach okien. Poranki te były pełne bezładnego krzątania się,
-rozwlekłego szukania w różnych szufladach i szafach. Po całym mieszkaniu
-słychać było kłapanie pantofelków Adeli. Subiekci zapalali latarnie,
-brali z rąk matki wielkie klucze sklepowe i wychodzili w gęstą, wirującą
-ciemność. Matka nie mogła dojść do ładu z toaletą. Świece dogasały w
-lichtarzu. Adela przepadała gdzieś w odległych pokojach lub na strychu,
-gdzie rozwieszała bieliznę. Nie można jej się było dowołać. Młody
-jeszcze, mętny i brudny ogień w piecu lizał zimne, błyszczące narośle
-sadzy w gardzieli komina. Świeca gasła, pokój pogrążał się w ciemności.
-Z głowami na obrusie stołu, wśród resztek śniadania zasypialiśmy na wpół
-ubrani. Leżąc twarzami na futrzanym brzuchu ciemności, odpływaliśmy na
-jego falistym oddechu w bezgwiezdną nicość. Budziło nas głośne
-sprzątanie Adeli. Matka nie mogła uporać się z toaletą. Nim skończyła
-czesanie, subiekci wracali na obiad. Mrok na rynku przybierał kolor
-złotawego dymu. Przez chwilę z tych dymnych miodów, z tych mętnych
-bursztynów mogły się rozpowić kolory najpiękniejszego popołudnia. Ale
-szczęśliwy moment mijał, amalgamat świtu przekwitał, wezbrany ferment
-dnia, już niemal dościgły, opadał z powrotem w bezsilną szarość.
-Zasiadaliśmy do stołu, subiekci zacierali czerwone z zimna ręce i nagle
-proza ich rozmów sprowadzała od razu pełny dzień, szary i pusty wtorek,
-dzień bez tradycji i bez twarzy. Ale gdy pojawiał się na stole półmisek
-z rybą w szklistej galarecie, dwie duże ryby leżące bok przy boku, głową
-do ogona jak figura zodiakalna, odpoznawaliśmy w nich herb owego dnia,
-emblemat kalendarzowy bezimiennego wtorku, i rozbieraliśmy go
-pospiesznie między siebie, pełni ulgi, że dzień odzyskał w nim swą
-fizjonomię. Subiekci spożywali go z namaszczeniem, z powagą
-kalendarzowej ceremonii. Zapach pieprzu rozchodził się po pokoju. A gdy
-wytarli bułką ostatek galarety ze swych talerzy, rozważając w myśli
-heraldykę następnych dni tygodnia, i na półmisku zostawały tylko głowy z
-wygotowanymi oczyma - czuliśmy wszyscy, że dzień został wspólnymi siłami
-pokonany i że reszta nie wchodziła już w rachubę. W samej rzeczy z
-resztą tą, wydaną na jej łaskę, Adela nie robiła sobie długich
-ceregieli. Wśród brzęku garnków i chlustów zimnej wody likwidowała z
-energią tych parę godzin do zmierzchu, które matka przesypiała na
-otomanie. Tymczasem w jadalni przygotowywano już scenerię wieczoru.
-Polda i Paulina, dziewczęta do szycia, rozgospodarowywały się w niej z
-rekwizytami swego fachu. Na ich ramionach wniesiona wchodziła do pokoju
-milcząca, nieruchoma pani, dama z kłaków i płótna, z czarną drewnianą
-gałką zamiast głowy. Ale ustawiona w kącie, między drzwiami a piecem, ta
-cicha dama stawała się panią sytuacji. Ze swego kąta, stojąc nieruchomo,
-nadzorowała w milczeniu pracę dziewcząt. Pełna krytycyzmu i niełaski
-przyjmowała ich starania i umizgi, z jakimi przyklękały przed nią,
-przymierzając fragmenty sukni, znaczone białą fastrygą. Obsługiwały z
-uwagą i cierpliwością milczący idol, którego nic zadowolić nie mogło.
-Ten moloch był nieubłagany, jak tylko kobiece molochy być potrafią, i
-odsyłał je wciąż na nowo do pracy, a one, wrzecionowate i smukłe,
-podobne do szpuli drewnianych, z których odwijały się nici, i tak
-ruchliwe jak one, manipulowały zgrabnymi ruchami nad tą kupą jedwabiu i
-sukna, wcinały się szczękającymi nożycami w jej kolorową masę, furkotały
-maszyną, depcąc pedał lakierkową, tanią nóżką, a dookoła nich rosła kupa
-odpadków, różnokolorowych strzępów i szmatek, jak wyplute łuski i plewy
-dookoła dwóch wybrednych i marnotrawnych papug. Krzywe szczęki nożyc
-otwierały się ze skrzypieniem, jak dzioby tych kolorowych ptaków.
-Dziewczęta deptały nieuważnie po barwnych obrzynkach, brodząc
-nieświadomie niby w śmietniku możliwego jakiegoś karnawału, w rupieciami
-jakiejś wielkiej nieurzeczywistnionej maskarady. Otrzepywały się ze
-szmatek z nerwowym śmiechem, łaskotały oczyma zwierciadła. Ich dusze,
-szybkie czarodziejstwo ich rąk było nie w nudnych sukniach, które
-zostawały na stole, ale w tych setkach odstrzygnięć, w tych wiórach
-lekkomyślnych i płochych, którymi zasypać mogły cale miasto, jak
-kolorową fantastyczną śnieżycą. Nagle było im gorąco i otwierały okno,
-ażeby w niecierpliwości swej samotni, w głodzie obcych twarzy,
-przynajmniej bezimienną twarz zobaczyć, do okna przyciśniętą. Wachlowały
-rozpalone swe policzki przed wzbierającą firankami nocą zimową - 
-odsłaniały płonące dekolty, pełne nienawiści do siebie i rywalizacji,
-gotowe stanąć do walki o tego pierrota, którego by ciemny powiew nocy
-przywiał na okno. Ach! jak mało wymagały one od rzeczywistości. Miały
-wszystko w sobie, miały nadmiar wszystkiego w sobie. Ach! byłby im
-wystarczył pierrot wypchany trocinami, jedno-dwa słowa, na które od
-dawna czekały, by móc wpaść w swą rolę dawno przygotowaną, z dawna
-tłoczącą się na usta, pełną słodkiej i strasznej goryczy, ponoszącą
-dziko, jak stronice romansu połykane nocą wraz ze łzami ronionymi na
-wypieki lic. Podczas jednej ze swych wędrówek wieczornych po mieszkaniu,
-przedsiębranych pod nieobecność Adeli, natknął się mój ojciec na ten
-cichy seans wieczorny. Przez chwilę stał w ciemnych drzwiach przyległego
-pokoju, z lampą w ręku, oczarowany sceną pełną gorączki i wypieków, tą
-idyllą z pudru, kolorowej bibułki i atropiny, której jako tło pełne
-znaczenia podłożona była noc zimowa, oddychająca wśród wzdętych firanek
-okna. Nakładając okulary, zbliżył się w paru krokach i obszedł dookoła
-dziewczęta, oświecając je podniesioną w ręku lampą. Przeciąg z otwartych
-drzwi podniósł firanki u okna, panienki dawały się oglądać, kręcąc się w
-biodrach, polśniewając emalią oczu, lakiem skrzypiących pantofelków,
-sprzączkami podwiązek pod wzdętą od wiatru sukienką; szmatki jęły umykać
-po podłodze, jak szczury, ku uchylonym drzwiom ciemnego pokoju, a ojciec
-mój przyglądał się uważnie prychającym osóbkom, szepcąc półgłosem: - 
-Genus avium... jeśli się nie mylę, scansores albo pistacci... w
-najwyższym stopniu godne uwagi. Przypadkowe to spotkanie stało się
-początkiem całej serii seansów, podczas których ojciec mój zdołał rychło
-oczarować obie panienki urokiem swej przedziwnej osobistości. Odpłacając
-się za pełną galanterii i dowcipu konwersację, którą zapełniał im pustkę
-wieczorów - dziewczęta pozwalały zapalonemu badaczowi studiować
-strukturę swych szczupłych i tandetnych ciałek. Działo się to w toku
-konwersacji, z powagą i wytwornością, która najryzykowniejszym punktom
-tych badań odbierała dwuznaczny ich pozór. Odsuwając pończoszkę z kolana
-Pauliny i studiując rozmiłowanymi oczyma zwięzłą i szlachetną
-konstrukcję przegubu, ojciec mój mówił: - Jakże pełna uroku i jak
-szczęśliwa jest forma bytu, którą panie obrały. Jakże piękna i prosta
-jest teza, którą dano wam swym życiem ujawnić. Lecz za to z jakim
-mistrzostwem, z jaką finezją wywiązują się panie z tego zadania. Gdybym
-odrzucając respekt przed Stwórcą, chciał się zabawić w krytykę
-stworzenia, wołałbym: - mniej treści, więcej formy! Ach, jakby ulżył
-światu ten ubytek treści. Więcej skromności w zamierzeniach, więcej
-wstrzemięźliwości w pretensjach - panowie demiurdzy - a świat byłby
-doskonalszy! - wołał mój ojciec akurat w momencie, gdy dłoń jego
-wyłuskiwała białą łydkę Pauliny z uwięzi pończoszki. W tej chwili Adela
-stanęła w otwartych drzwiach jadalni, niosąc tacę z podwieczorkiem. Było
-to pierwsze spotkanie dwu tych wrogich potęg od czasu wielkiej rozprawy.
-My wszyscy, którzy asystowaliśmy przy tym spotkaniu, przeżyliśmy chwilę
-wielkiej trwogi. Było nam nadwyraz przykro być świadkami nowego
-upokorzenia i tak już ciężko doświadczonego męża. Mój ojciec powstał z
-klęczek bardzo zmieszany, falą po fali zabarwiała się jego twarz coraz
-ciemniej napływem wstydu. Ale Adela znalazła się niespodzianie na
-wysokości sytuacji. Podeszła z uśmiechem do ojca i dała mu prztyczka w
-nos. Na to hasło Polda i Paulina klasnęły rado-śnie w dłonie, zatupotały
-nóżkami i uwiesiwszy się z obu stron u ramion ojca, obtańczyły z nim
-stół dookoła. W ten sposób, dzięki dobremu sercu dziewcząt, rozwiał się
-zarodek przykrego konfliktu w ogólnej wesołości. Oto jest początek
-wielce ciekawych i dziwnych prelekcji, które mój ojciec, natchniony
-urokiem tego małego i niewinnego audytorium, odbywał w następnych
-tygodniach owej wczesnej zimy. Jest godne uwagi, jak w zetknięciu z
-niezwykłym tym człowiekiem rzeczy wszystkie cofały się niejako do
-korzenia swego bytu, odbudowywały swe zjawisko aż do metafizycznego
-jądra, wracały niejako do pierwotnej idei, ażeby w tym punkcie
-sprzeniewierzyć się jej i przechylić w te wątpliwe, ryzykowne i
-dwuznaczne regiony, które nazwiemy tu krótko regionami wielkiej herezji.
-Nasz herezjarcha szedł wśród rzeczy jak magnetyzer, zarażając je i
-uwodząc swym niebezpiecznym czarem. Czy mam nazwać i Paulinę jego
-ofiarą? Stała się ona w owych dniach jego uczennicą, adeptką jego
-teoryj, modelem jego eksperymentów. Tutaj postaram się wyłożyć z
-należytą ostrożnością, i unikając zgorszenia, tę nader kacerską
-doktrynę, która opętała wówczas na długie miesiące mego ojca i opanowała
-wszystkie jego poczynania.
-
-TRAKTAT O MANEKINACH ALBO WTÓRA KSIĘGA RODZAJU Demiurgos - mówił mój
-ojciec - nie posiadł monopolu na tworzenie - tworzenie jest przywilejem
-wszystkich duchów. Materii dana jest nieskończona płodność,
-niewyczerpana moc życiowa i zarazem uwodna siła pokusy, która nas nęci
-do formowania. W głębi materii kształtują się niewyraźne uśmiechy,
-zawiązują się napięcia, zgęszczają się próby kształtów. Cała materia
-faluje od nieskończonych możliwości, które przez nią przechodzą mdłymi
-dreszczami. Czekając na ożywcze tchnienie ducha, przelewa się ona w
-sobie bez końca, kusi tysiącem słodkich okrąglizn i miękkości, które z
-siebie w ślepych rojeniach wymajacza. Pozbawiona własnej inicjatywy,
-lubieżnie podatna, po kobiecemu plastyczna, uległa wobec wszystkich
-impulsów - stanowi ona teren wyjęty spod prawa, otwarty dla wszelkiego
-rodzaju szarlatanerii i dyletantyzmów, domenę wszelkich nadużyć i
-wątpliwych manipulacji demiurgicznych. Materia jest najbierniejszą i
-najbezbronniejszą istotą w kosmosie. Każdy może ją ugniatać, formować,
-każdemu jest posłuszna. Wszystkie organizacje materii są nietrwałe i
-luźne, łatwe do uwstecznienia i rozwiązania. Nie ma żadnego zła w
-redukcji życia do form innych i nowych. Zabójstwo nie jest grzechem.
-Jest ono nieraz koniecznym gwałtem wobec opornych i skostniałych form
-bytu, które przestały być zajmujące. W interesie ciekawego i ważnego
-eksperymentu może ono nawet stanowić zasługę. Tu jest punkt wyjścia dla
-nowej apologii sadyzmu. Mój ojciec był niewyczerpany w gloryfikacji tego
-przedziwnego elementu, jakim była materia. - Nie ma materii martwej - 
-nauczał - martwota jest jedynie pozorem, za którym ukrywają się nieznane
-formy życia. Skala tych form jest nieskończona, a odcienie i niuanse
-niewyczerpane. Demiurgos był w posiadaniu ważnych i ciekawych recept
-twórczych. Dzięki nim stworzył on mnogość rodzajów, odnawiających się
-własną siłą. Nie wiadomo, czy recepty te kiedykolwiek zostaną
-zrekonstruowane. Ale jest to niepotrzebne, gdyż jeśliby nawet te
-klasyczne metody kreacji okazały się raz na zawsze niedostępne,
-pozostają pewne metody illegalne, cały bezmiar metod heretyckich i
-występnych. W miarę jak ojciec od tych ogólnych zasad kosmogonii zbliżał
-się do terenu swych ciaśniejszych zainteresowań, głos jego zniżał się do
-wnikliwego szeptu, wykład stawał się coraz trudniejszy i zawilszy, a
-wyniki, do których dochodził, gubiły się w coraz bardziej wątpliwych i
-ryzykownych regionach. Gestykulacja jego nabierała ezoterycznej
-solenności. Przymykał jedno oko, przykładał dwa palce do czoła, chytrość
-jego spojrzenia stawała się wprost niesamowita. Wwiercał się tą
-chytrością w swe interlokutorki, gwałcił cynizmem tego spojrzenia
-najwstydliwsze, najintymniejsze w nich rezerwy i dosięgał wymykające się
-w najgłębszym zakamarku, przypierał do ściany i łaskotał, drapał
-ironicznym palcem, póki nie dołaskotał się błysku zrozumienia i śmiechu,
-śmiechu przyznania i porozumienia się, którym w końcu musiało się
-kapitulować. Dziewczęta siedziały nieruchomo, lampa kopciła, sukno pod
-igłą maszyny dawno się zsunęło, a maszyna stukotała pusto, stębnując
-czarne, bezgwiezdne sukno, odwijające się z postawu nocy zimowej za
-oknem. - Zbyt długo żyliśmy pod terrorem niedościgłej doskonałości
-Demiurga - mówił mój ojciec - zbyt długo doskonałość jego tworu
-paraliżowała naszą własną twórczość. Nie chcemy z nim konkurować. Nie
-mamy ambicji mu dorównać. Chcemy być twórcami we własnej, niższej
-sferze, pragniemy dla siebie twórczości, pragniemy rozkoszy twórczej,
-pragniemy - jednym słowem - demiurgii. - Nie wiem, w czyim imieniu
-proklamował mój ojciec te postulaty, jaka zbiorowość, jaka korporacja,
-sekta czy zakon, nadawała swą solidarnością patos jego słowom. Co do
-nas, to byliśmy dalecy od wszelkich zakusów demłurgicznych. Lecz ojciec
-mój rozwinął tymczasem program tej wtórej demiurgii, obraz tej drugiej
-generacji stworzeń, która stanąć miała w otwartej opozycji do panującej
-epoki. - Nie zależy nam - mówił on - na tworach o długim oddechu, na
-istotach na daleką metę. Nasze kreatury nie będą bohaterami romansów w
-wielu tomach. Ich role będą krótkie, lapidarne, ich charaktery - bez
-dalszych planów. Często dla jednego gestu, dla jednego słowa podejmiemy
-się trudu powołania ich do życia na tę jedną chwilę. Przyznajemy
-otwarcie: nie będziemy kładli nacisku na trwałość ani solidność
-wykonania, twory nasze będą jak gdyby prowizoryczne, na jeden raz
-zrobione. Jeśli będą to ludzie, to damy im na przykład tylko jedną
-stronę twarzy, jedną rękę, jedną nogę, tę mianowicie, która im będzie w
-ich roli potrzebna. Byłoby pedanterią troszczyć się o ich drugą, nie
-wchodzącą w grę nogę. Z tyłu mogą być po prostu zaszyte płótnem lub
-pobielone. Naszą ambicję pokładać będziemy w tej dumnej dewizie: dla
-każdego gestu inny aktor. Do obsługi każdego słowa, każdego czynu
-powołamy do życia innego człowieka. Taki jest nasz smak, to będzie świat
-według naszego gustu. Demiurgos kochał się w wytrawnych, doskonałych i
-skomplikowanych materiałach, my dajemy pierwszeństwo tandecie. Po prostu
-porywa nas, zachwyca taniość, lichota, tandetność materiału. Czy
-rozumiecie - pytał mój ojciec - głęboki sens tej słabości, tej pasji do
-pstrej bibułki, do papier mâ ché , do lakowej farby, do kłaków i
-trociny? To jest - mówił z bolesnym uśmiechem - nasza miłość do materii
-jako takiej, do jej puszystości i porowatości, do jej jedynej,
-mistycznej konsystencji. Demiurgos, ten wielki mistrz i artysta, czyni
-ją niewidzialną, każe jej zniknąć pod grą życia. My, przeciwnie, kochamy
-jej zgrzyt, jej oporność, jej pałubiastą niezgrabność. Lubimy pod każdym
-gestem, pod każdym ruchem widzieć jej ociężały wysiłek, jej bezwład, jej
-słodką niedźwiedziowatość. Dziewczęta siedziały nieruchomo z szklanymi
-oczyma. Twarze ich były wyciągnięte i zgłupiałe zasłuchaniem, policzki
-podmalowane wypiekami, trudno było w tej chwili ocenić, czy należą do
-pierwszej, czy do drugiej generacji stworzenia. - Słowem - konkludował
-mój ojciec - chcemy stworzyć po raz wtóry człowieka, na obraz i
-podobieństwo manekinu. Tu musimy dla wierności sprawozdawczej opisać
-pewien drobny i błahy incydent, który zaszedł w tym punkcie prelekcji i
-do którego nie przywiązujemy żadnej wagi. Incydent ten, całkowicie
-niezrozumiały i bezsensowny w tym danym szeregu zdarzeń, da się chyba
-wytłumaczyć jako pewnego rodzaju automatyzm szczątkowy, bez antecedensów
-i bez ciągłości, jako pewnego rodzaju złośliwość obiektu, przeniesiona w
-dziedzinę psychiczną. Radzimy czytelnikowi zignorować go z równą
-lekkomyślnością, jak my to czynimy. Oto jego przebieg: W chwili gdy mój
-ojciec wymawiał słowo „manekin”, Adela spojrzała na zegarek na
-bransoletce, po czym porozumiała się spojrzeniem z Poldą. Teraz wysunęła
-się wraz z krzesłem o piędź naprzód, podniosła brzeg sukni, wystawiła
-powoli stopę, opiętą w czarny jedwab, i wyprężyła ją jak pyszczek węża.
-Tak siedziała przez cały czas tej sceny, całkiem sztywno, z wielkimi,
-trzepoczącymi oczyma, pogłębionymi lazurem atropiny, z Poldą i Paulina
-po obu bokach. Wszystkie trzy patrzyły rozszerzonymi oczami na ojca. Mój
-ojciec chrząknął, zamilkł, pochylił się i stał się nagle bardzo
-czerwony. W jednej chwili lineatura jego twarzy, dopiero co tak
-rozwichrzona i pełna wibracji, zamknęła się na spokorniałych rysach. On
-- herezjarcha natchniony, ledwo wypuszczony z wichru uniesienia - złożył
-się nagle w sobie, zapadł i zwinął. A może wymieniono go na innego. Ten
-inny siedział sztywny, bardzo czerwony, ze spuszczonymi oczyma. Panna
-Polda podeszła i pochyliła się nad nim. Klepiąc go lekko po plecach,
-mówiła tonem łagodnej zachęty: - Jakub będzie rozsądny, Jakub posłucha,
-Jakub nie będzie uparty. No, proszę... Jakub, Jakub... Wypięty
-pantofelek Adeli drżał lekko i błyszczał jak języczek węża. Mój ojciec
-podniósł się powoli ze spuszczonymi oczyma, postąpił krok naprzód, jak
-automat, i osunął się na kolana. Lampa syczała w ciszy, w gęstwinie
-tapet biegły tam i z powrotem wymowne spojrzenia, leciały szepty
-jadowitych języków, gzygzaki myśli...
-
-TRAKTAT O MANEKINACH Ciąg dalszy Następnego wieczora ojciec podjął z
-odnowioną swadą ciemny i zawiły swój temat. Lineatura jego zmarszczek
-rozwijała się i zawijała z wyrafinowaną chytrością. W każdej spirali
-ukryty był pocisk ironii. Ale czasami inspiracja rozszerzała kręgi jego
-zmarszczek, które rosły jakąś ogromną wirującą grozą, uchodząc w
-milczących wolutach w głąb nocy zimowej. - Figury panopticum, moje panie
-- zaczął on - kalwaryjskie parodie manekinów, ale nawet w tej postaci
-strzeżcie się lekko je traktować. Materia nie zna żartów. Jest ona
-zawsze pełna tragicznej powagi. Kto ośmiela się myśleć, że można igrać z
-materią, że kształtować ją można dla żartu, że żart nie wrasta w nią,
-nie wżera się natychmiast jak los, jak przeznaczenie? Czy przeczuwacie
-ból, cierpienie głuche, nie wyzwolone, zakute w materię cierpienie tej
-pałuby, która nie wie, czemu nią jest, czemu musi trwać w tej gwałtem
-narzuconej formie, będącej parodią? Czy pojmujecie potęgę wyrazu, formy,
-pozoru, tyrańską samowolę, z jaką rzuca się on na bezbronną kłodę i
-opanowuje, jak własna, tyrańska, panosząca się dusza? Nadajecie jakiejś
-głowie z kłaków i płótna wyraz gniewu i pozostawiacie ją z tym gniewem,
-z tą konwulsją, z tym napięciem raz na zawsze, zamkniętą ze ślepą
-złością, dla której nie ma odpływu. Tłum śmieje się z tej parodii.
-Płaczcie, moje panie, nad losem własnym, widząc nędzę materii więzionej,
-gnębionej materii, która nie wie, kim jest i po co jest, dokąd prowadzi
-ten gest, który jej raz na zawsze nadano. Tłum śmieje się. Czy
-rozumiecie straszny sadyzm, upajające, demiurgiczne okrucieństwo tego
-śmiechu? Bo przecież płakać nam, moje panie, trzeba nad losem własnym na
-widok tej nędzy materii, gwałconej materii, na której dopuszczono się
-strasznego bezprawia. Stąd płynie, moje panie, straszny smutek
-wszystkich błazeńskich golemów, wszystkich pałub, zadumanych tragicznie
-nad śmiesznym swym grymasem. Oto jest anarchista Luccheni, morderca
-cesarzowej Elżbiety, oto Draga, demoniczna i nieszczęśliwa królowa
-Serbii, oto genialny młodzieniec, nadzieja i duma rodu, którego zgubił
-nieszczęsny nałóg onanii. O, ironio tych nazw, tych pozorów! Czy jest w
-tej pałubie naprawdę coś z królowej Dragi, jej sobowtór, najdalszy bodaj
-cień jej istoty? To podobieństwo, ten pozór, ta nazwa uspokaja nas i nie
-pozwala nam pytać, kim jest dla siebie samego ten twór nieszczęśliwy. A
-jednak to musi być ktoś, moje panie, ktoś anonimowy, ktoś groźny, ktoś
-nieszczęśliwy, ktoś, co nie słyszał nigdy w swym głuchym życiu o
-królowej Dradze... Czy słyszeliście po nocach straszne wycie tych pałub
-woskowych, zamkniętych w budach jarmarcznych, żałosny chór tych kadłubów
-z drzewa i porcelany, walących pięściami w ściany swych więzień? W
-twarzy mego ojca, rozwichrzonej grozą spraw, które wywołał z ciemności,
-utworzył się wir zmarszczek, lej rosnący w głąb, na którego dnie gorzało
-groźne oko prorocze. Broda jego zjeżyła się dziwnie, wiechcie i pędzle
-włosów, strzelające z brodawek, z pieprzów, z dziurek od nosa,
-nastroszyły się na swych korzonkach. Tak stał drętwy, z gorejącymi
-oczyma, drżąc od wewnętrznego wzburzenia, jak automat, który zaciął się
-i zatrzymał na martwym punkcie. Adela wstała z krzesła i poprosiła nas o
-przymknięcie oczu na to, co się za chwilę stanie. Potem podeszła do ojca
-i z rękoma na biodrach, przybierając pozór podkreślonej stanowczości,
-zażądała bardzo dobitnie... Panienki siedziały sztywno, ze spuszczonymi
-oczyma, w dziwnej drętwości...
-
-TRAKTAT O MANEKINACH Dokończenie Któregoś z następnych wieczorów ojciec
-mój w te słowa ciągnął dalej swą prelekcję: - Nie o tych
-nieporozumieniach ucieleśnionych, nie o tych smutnych parodiach, moje
-panie, owocach prostackiej i wulgarnej niepowściągliwości - chciałem
-mówić zapowiadając mą rzecz o manekinach. Miałem na myśli coś innego. Tu
-ojciec mój zaczął budować przed naszymi oczyma obraz tej wymarzonej
-przez niego „generaiio aequivoca”, jakiegoś pokolenia istot na wpół
-tylko organicznych, jakiejś pseudowegetacji i pseudofauny, rezultatów
-fantastycznej fermentacji materii. Były to twory podobne z pozoru do
-istot żywych, do kręgowców, skorupiaków, członkonogów, lecz pozór ten
-mylił. Były to w istocie istoty amorfne, bez wewnętrznej struktury,
-płody imitatywnej tendencji materii, która obdarzona pamięcią, powtarza
-z przyzwyczajenia raz przyjęte kształty. Skala morfologii, której
-podlega materia, jest w ogóle ograniczona i pewien zasób form powtarza
-się wciąż na różnych kondygnacjach bytu. Istoty te - ruchliwe, wrażliwe
-na bodźce, a jednak dalekie od prawdziwego życia - można było otrzymać
-zawieszając pewne skomplikowane koloidy w roztworach soli kuchennej.
-Koloidy te po kilku dniach formowały się, organizowały w pewne
-zagęszczenia substancji przypominającej niższe formy fauny. U istot tak
-powstałych można było stwierdzić proces oddychania, przemianę materii,
-ale analiza chemiczna nie wykazywała w nich nawet śladu połączeń
-białkowych ani w ogóle związków węgla. Wszelako prymitywne te formy były
-niczym w porównaniu z bogactwem kształtów i wspaniałości pseudofauny i
-flory, która pojawia się niekiedy w pewnych ściśle określonych
-środowiskach. Środowiskami tymi są stare mieszkania, przesycone
-emanacjami wielu żywotów i zdarzeń - zużyte atmosfery, bogate w
-specyficzne ingrediencje marzeń ludzkich - rumowiska, obfitujące w humus
-wspomnień, tęsknot, jałowej nudy. Na takiej glebie owa pseudowegetacja
-kiełkowała szybko i powierzchownie, pasożytowała obficie i efemerycznie,
-pędziła krótkotrwałe generacje, które rozkwitały raptownie i świetnie,
-ażeby wnet zgasnąć i zwiędnąć. Tapety muszą być w takich mieszkaniach
-już bardzo zużyte i znudzone nieustanną wędrówką po wszystkich
-kadencjach rytmów; nic dziwnego, że schodzą na manowce dalekich,
-ryzykownych rojeń. Rdzeń mebli, ich substancja musi już być rozluźniona,
-zdegenerowana i podległa występnym pokusom: wtedy na tej chorej,
-zmęczonej i zdziczałej glebie wykwita, jak piękna wysypka, nalot
-fantastyczny, kolorowa, bujająca pleśń. - Wiedzą panie - mówił ojciec
-mój - że w starych mieszkaniach bywają pokoje, o których się zapomina.
-Nie odwiedzane miesiącami, więdną w opuszczeniu między starymi murami i
-zdarza się, że zasklepiają się w sobie, zarastają cegłą i, raz na zawsze
-stracone dla naszej pamięci, powoli tracą też swą egzystencję. Drzwi,
-prowadzące do nich z jakiegoś podestu tylnych schodów, mogą być tak
-dhigo przeoczane przez domowników, aż wrastają, wchodzą w ścianę, która
-zaciera ich ślad w fantastycznym rysunku pęknięć i rys. - Wszedłem raz - 
-mówił ojciec mój - wczesnym rankiem na schyłku zimy, po wielu miesiącach
-nieobecności, do takiego na wpół zapomnianego traktu i zdumiony byłem
-wyglądem tych pokojów. Z wszystkich szpar w podłodze, z wszystkich
-gzymsów i framug wystrzelały cienkie pędy i napełniały szare powietrze
-migotliwą koronką filigranowego listowia, ażurową gęstwiną jakiejś
-cieplarni, pełnej szeptów, lśnień, kołysań, jakiejś fałszywej i błogiej
-wiosny. Dookoła łóżka, pod wieloramienną lampą, wzdłuż szaf chwiały się
-kępy delikatnych drzew, rozpryskiwały w górze w świetliste korony, w
-fontanny koronkowego listowia, bijące aż pod malowane niebo sufitu
-rozpylonym chlorofilem. W przyspieszonym procesie kwitnienia kiełkowały
-w tym listowiu ogromne, białe i różowe kwiaty, pączkowały w oczach,
-bujały od środka różowym miąższem i przelewały się przez brzegi, gubiąc
-płatki i rozpadając się w prędkim przekwitaniu. - Byłem szczęśliwy - 
-mówił mój ojciec - z tego niespodzianego rozkwitu, który napełnił
-powietrze migotliwym szelestem, łagodnym szumem, przesypującym się jak
-kolorowe confetti przez cienkie rózgi gałązek. Widziałem, jak z drgania
-powietrza, z fermentacji zbyt bogatej aury wydziela się i materializuje
-to pospieszne kwitnienie, przelewanie się i rozpadanie fantastycznych
-oleandrów, które napełniły pokój rzadką, leniwą śnieżycą wielkich,
-różowych kiści kwietnych. - Nim zapadł wieczór - kończył ojciec - nie
-było już śladu tego świetnego rozkwitu. Cała złudna ta fatamorgana była
-tylko mistyfikacją, wypadkiem dziwnej symulacji materii, która podszywa
-się pod pozór życia. Ojciec mój był dnia tego dziwnie ożywiony,
-spojrzenia jego, chytre, ironiczne spojrzenia, tryskały werwą i humorem.
-Potem, nagle poważniejąc, znów rozpatrywał nieskończoną skalę form i
-odcieni, jakie przybierała wielokształtna materia. Fascynowały go formy
-graniczne, wątpliwe i problematyczne, jak ektoplazma somnambulików,
-pseudomateria, emanacja kataleptyczna mózgu, która w pewnych wypadkach
-rozrastała się z ust uśpionego na cały stół, napełniała cały pokój, jako
-bujająca, rzadka tkanka, astralne ciasto, na pograniczu ciała i ducha. - 
-Kto wie - mówił - ile jest cierpiących, okaleczonych, fragmentarycznych
-postaci życia, jak sztucznie sklecone, gwoździami na gwałt zbite życie
-szaf i stołów, ukrzyżowanego drzewa, cichych męczenników okrutnej
-pomysłowości ludzkiej. Straszliwe transplantacje obcych i nienawidzących
-się ras drzewa, skucie ich w jedną nieszczęśliwą osobowość. Ile starej,
-mądrej męki jest w bejcowanych słojach, żyłach i fladrach naszych
-starych, zaufanych szaf. Kto rozpozna w nich stare, zheblowane,
-wypolerowane do niepoznaki rysy, uśmiechy, spojrzenia! Twarz mego ojca,
-gdy to mówił, rozeszła się zamyśloną lineaturą zmarszczek, stała się
-podobna do sęków i słojów starej deski, z której zheblowano wszystkie
-wspomnienia. Przez chwilę myśleliśmy, że ojciec popadnie w stan
-drętwoty, który nawiedzał go czasem, ale ocknął się nagle, opamiętał i
-tak ciągnął dalej: - Dawne, mistyczne plemiona balsamowały swych
-umarłych. W ściany ich mieszkań były wprawione, wmurowane ciała, twarze:
-w salonie stał ojciec - wypchany, wygarbowana żona-nieboszczka była
-dywanem pod stołem. Znałem pewnego kapitana, który miał w swej kajucie
-lampę-meluzynę, zrobioną przez malajskich balsamistów z jego
-zamordowanej kochanki. Na głowie miała ogromne rogi jelenie. W ciszy
-kajuty głowa ta, rozpięta między gałęziami rogów u stropu, powoli
-otwierała rzęsy oczu; na rozchylonych ustach lśniła błonka śliny,
-pękająca od cichego szeptu. Głowonogi, żółwie i ogromne kraby,
-zawieszone na belkach sufitu jako kandelabry i pająki, przebierały w tej
-ciszy bez końca nogami, szły i szły na miejscu... Twarz mojego ojca
-przybrała naraz wyraz troski i smutku, gdy myśli jego na drogach nie
-wiedzieć jakich asocjacji przeszły do nowych przykładów: - Czy mam
-przemilczeć - mówił przyciszonym głosem - że brat mój na skutek długiej
-i nieuleczalnej choroby zamienił się stopniowo w zwój kiszek gumowych,
-że biedna moja kuzynka dniem i nocą nosiła go w poduszkach, nucąc
-nieszczęśliwemu stworzeniu nieskończone kołysanki nocy zimowych? Czy
-może być coś smutniejszego niż człowiek zamieniony w kiszkę hegarową? Co
-za rozczarowanie dla rodziców, co za dezorientacja dla ich uczuć, co za
-rozwianie wszystkich nadziei, wiązanych z obiecującym młodzieńcem! A
-jednak wierna miłość biednej kuzynki towarzyszyła mu i w tej przemianie.
-- Ach! nie mogę już dłużej, nie mogę tego słuchać! - jęknęła Polda
-przechylając się na krześle. - Ucisz go, Adelo... Dziewczęta wstały,
-Adela podeszła do ojca i wyciągniętym palcem uczyniła ruch zaznaczający
-łaskotanie. Ojciec stropił się, zamilkł i zaczął, pełen przerażenia,
-cofać się tyłem przed kiwającym się palcem Adeli. Ta szła za nim ciągle,
-grożąc mu jadowicie palcem, i wypierała go krok za krokiem z pokoju.
-Paulina ziewnęła przeciągając się. Obie z Poldą, wsparte o siebie
-ramionami, spojrzały sobie w oczy z uśmiechem.
-
-NEMROD Cały sierpień owego roku przebawiłem się z małym, kapitalnym
-pieskiem, który pewnego dnia znalazł się na podłodze naszej kuchni,
-niedołężny i piszczący, pachnący jeszcze mlekiem i niemowlęctwem, z nie
-uformowanym, okrągławym, drżącym łebkiem, z łapkami jak u kreta
-rozkraczonymi na boki i z najdelikatniejszą, mięciutką sierścią. Od
-pierwszego wejrzenia zdobyła sobie ta kruszynka życia cały zachwyt, cały
-entuzjazm chłopięcej duszy. Z jakiego nieba spadł tak niespodzianie ten
-ulubieniec bogów, milszy sercu od najpiękniejszych zabawek? Że też
-stare, zgoła nieinteresujące pomywaczki wpadają niekiedy na tak świetne
-pomysły i przynoszą z przedmieścia - o całkiem wczesnej,
-transcendentalnej porannej godzinie - takiego oto pieska do naszej
-kuchni! Ach! było się jeszcze - niestety - nieobecnym, nieurodzonym z
-ciemnego łona snu, a już to szczęście ziściło się, już czekało na nas,
-niedołężnie leżące na chłodnej podłodze kuchni, nie docenione przez
-Adelę i domowników. Dlaczego nie obudzono mnie wcześniej! Talerzyk mleka
-na podłodze świadczył o macierzyńskich impulsach Adeli, świadczył
-niestety także i o chwilach przeszłości, dla mnie na zawsze straconej, o
-rozkoszach przybranego macierzyństwa, w których nie brałem udziału. Ale
-przede mną leżała jeszcze cała przyszłość. Jakiż bezmiar doświadczeń,
-eksperymentów, odkryć otwierał się teraz! Sekret życia, jego
-najistotniejsza tajemnica sprowadzona do tej prostszej, poręczniejszej i
-zabawkowej formy odsłaniała się tu nienasyconej ciekawości. Było to
-nadwyraz interesujące, mieć na własność taką odrobinkę życia, taką
-cząsteczkę wieczystej tajemnicy, w postaci tak zabawnej i nowej,
-budzącej nieskończoną ciekawość i respekt sekretny swą obcością,
-niespodzianą transpozycją tego samego wątku życia, który i w nas był, na
-formę od naszej odmienną, zwierzęcą. Zwierzęta! cel nienasyconej
-ciekawości, egzemplifikacje zagadki życia, jakby stworzone po to, by
-człowiekowi pokazać człowieka, rozkładając jego bogactwo i komplikację
-na tysiąc kalejdoskopowych możliwości, każdą doprowadzoną do jakiegoś
-paradoksalnego krańca, do jakiejś wybujałości pełnej charakteru.
-Nieobciążone splotem egzotycznych interesów, mącących stosunki
-międzyludzkie, otwierało się serce pełne sympatii dla obcych emanacji
-wiecznego życia, pełne miłosnej współpracującej ciekawości, która była
-zamaskowanym głosem samopoznania. Piesek był aksamitny, ciepły i
-pulsujący małym, pospiesznym sercem. Miał dwa miękkie płatki uszu,
-niebieskawe, mętne oczka, różowy pyszczek, do którego można było włożyć
-palec bez żadnego niebezpieczeństwa, łapki delikatne i niewinne, z
-wzruszającą, różową brodaweczką z tyłu, nad stopami przednich nóg.
-Właził nimi do miski z mlekiem, żarłoczny i niecierpliwy, chłepcący
-napój różowym języczkiem, ażeby po nasyceniu się podnieść żałośnie małą
-mordkę z kroplą mleka na brodzie i wycofać się niedołężnie z kąpieli
-mlecznej. Chód jego był niezgrabnym toczeniem się, bokiem na ukos w
-niezdecydowanym kierunku, po linii trochę pijanej i chwiejnej. Dominantą
-jego nastroju była jakaś nieokreślona i zasadnicza żałość, sieroctwo i
-bezradność - niezdolność do zapełnienia czymś pustki życia pomiędzy
-sensacjami posiłków. Objawiało się to bezplanowością i niekonsekwencją
-ruchów, irracjonalnymi napadami nostalgii z żałosnym skomleniem i
-niemożnością znalezienia sobie miejsca. Nawet jeszcze w głębi snu, w
-którym potrzebę oparcia się i przytulenia zaspokajać musiał używając do
-tego własnej swej osoby, zwiniętej w kłębek drżący - towarzyszyło mu
-poczucie osamotnienia i bezdomności. Ach, życie - młode i wątłe życie,
-wypuszczone z zaufanej ciemności, z przytulnego ciepła łona
-macierzystego w wielki i obcy, świetlany świat, jakże kurczy się ono i
-cofa, jak wzdraga się zaakceptować tę imprezę, którą mu proponują - 
-pełne awersji i zniechęcenia! Lecz zwolna mały Nemrod (otrzymał był to
-dumne i wojownicze imię) zaczyna smakować w życiu. Wyłączne opanowanie
-obrazem macierzystej prajedni ustępuje urokowi wielości. Świat zaczyna
-nań nastawiać pułapki: nieznany a czarujący smak różnych pokarmów,
-czworobok porannego słońca na podłodze, na którym tak dobrze jest
-położyć się, ruchy własnych członków, własne łapki, ogonek, figlarnie
-wyzywający do zabawy z samym sobą, pieszczoty ręki ludzkiej, pod którymi
-zwolna dojrzewa pewna swawolność, wesołość rozpierająca ciało i rodząca
-potrzebę zgoła nowych, gwałtownych i ryzykownych ruchów - wszystko to
-przekupuje, przekonywa i zachęca do przyjęcia, do pogodzenia się z
-eksperymentem życia. I jeszcze jedno. Nemrod zaczyna rozumieć, że to, co
-mu się tu podsuwa, mimo pozorów nowości jest w gruncie rzeczy czymś, co
-już było - było wiele razy - nieskończenie wiele razy. Jego ciało
-poznaje sytuacje, wrażenia i przedmioty. W gruncie rzeczy to wszystko
-nie dziwi go zbytnio. W obliczu każdej nowej sytuacji daje nura w swoją
-pamięć, w głęboką pamięć ciała, i szuka omackiem, gorączkowo - i bywa,
-że znajduje w sobie odpowiednią reakcję już gotową: mądrość pokoleń,
-złożoną w jego plazmie, w jego nerwach. Znajduje jakieś czyny, decyzje,
-o których sam nie wiedział, że już w nim dojrzały, że czekały na to, by
-wyskoczyć. Sceneria jego młodego życia, kuchnia z wonnymi cebrami, ze
-ścierkami o skomplikowanej i intrygującej woni, z kłapaniem pantofli
-Adeli, z jej hałaśliwym krzątaniem się - nie straszy go więcej. Przywykł
-uważać ją za swoją domenę, zadomowił się w niej i począł rozwijać w
-stosunku do niej niejasne poczucie przynależności, ojczyzny. Chyba że
-niespodzianie spadał nań kataklizm w postaci szorowania podłogi - 
-obalenie praw natury, chlusty ciepłego ługu, podmywające wszystkie
-meble, i groźny szurgot szczotek Adeli. Ale niebezpieczeństwo mija,
-szczotka uspokojona i nieruchoma leży cicho w kącie, schnąca podłoga
-pachnie miło mokrym drzewem. Nemrod, przywrócony znowu do swych
-normalnych praw i do swobody na terenie własnym, czuje żywą ochotę
-chwytać zębami stary koc na podłodze i targać nim z całej siły na prawo
-i lewo. Pacyfikacja żywiołów napełnia go niewymowną radością. Wtem staje
-jak wryty: przed nim, o jakie trzy kroki pieskie, posuwa się czarna
-maszkara, potwór sunący szybko na pręcikach wielu pogmatwanych nóg. Do
-głębi wstrząśnięty Nemrod posuwa wzrokiem za skośnym kursem błyszczącego
-owada, śledząc w napięciu ten płaski, bezgłowy i ślepy kadłub, niesiony
-niesamowitą ruchliwością pajęczych nóg. Coś w nim na ten widok wzbiera,
-coś dojrzewa, pęcznieje, czego sam jeszcze nie rozumie, niby jakiś gniew
-albo strach, lecz raczej przyjemny i połączony z dreszczem siły,
-samopoczucia, agresywności. I nagle opada na przednie łapki i wyrzuca z
-siebie głos, jeszcze jemu samemu nie znany, obcy, całkiem niepodobny do
-zwykłego kwilenia. Wyrzuca go z siebie raz, i jeszcze raz, i jeszcze,
-cienkim dyszkantem, który się co chwila wykoleja. Ale nadaremnie
-apostrofuje owada w tym nowym, z nagłego natchnienia zrodzonym języku. W
-kategoriach umysłu karakoniego nie ma miejsca na tę tyradę i owad odbywa
-dalej swą skośną turę ku kątowi pokoju, wśród ruchów uświęconych
-odwiecznym karakonim rytuałem. Wszelako uczucia nienawiści nie mają
-jeszcze trwałości i mocy w duszy pieska. Nowoobudzona radość życia
-przeistacza każde uczucie w wesołość. Nemrod szczeka jeszcze, lecz sens
-tego szczekania zmienił się niepostrzeżenie, stało się ono swoją własną
-parodią - pragnąc w gruncie rzeczy wysłowić niewymowną udatność tej
-świetnej imprezy życia, pełnej pikanterii, niespodzianych dreszczyków i
-point.
-
-PAN W kącie między tylnymi ścianami szop i przybudówek był zaułek
-podwórza, najdalsza, ostatnia odnoga, zamknięta między komorę, wychodek
-i tylną ścianę kurnika - głucha zatoka, poza którą nie było już wyjścia.
-Był to najdalszy przylądek, Gibraltar tego podwórza, bijący rozpaczliwie
-głową w ślepy parkan z poziomych desek, zamykającą i ostateczną ścianę
-tego świata. Spod jego omszonych dyli wyciekała strużka czarnej,
-śmierdzącej wody, żyła gnijącego, tłustego błota, nigdy nie wysychająca
-- jedyna droga, która poprzez granice parkanu wyprowadzała w świat. Ale
-rozpacz smrodliwego zaułka tak długo biła głową w tę zaporę, aż
-rozluźniła jedną z poziomych, potężnych desek. My, chłopcy, dokonaliśmy
-reszty i wyważyli, wysunęli ciężką omszałą deskę z osady. Tak zrobiliśmy
-wyłom, otworzyliśmy okno na słońce. Stanąwszy nogą na desce, rzuconej
-jak most przez kałużę, mógł więzień podwórza w poziomej pozycji
-przecisnąć się przez szparę, która wypuszczała go w nowy, przewiewny i
-rozległy świat. Był tam wielki, zdziczały stary ogród. Wysokie grusze,
-rozłożyste jabłonie rosły tu z rzadka potężnymi grupami, obsypane
-srebrnym szelestem, kipiącą siatką białawych połysków. Bujna, zmieszana,
-nie koszona trawa pokrywała puszystym kożuchem falisty teren. Były tam
-zwykłe, trawiaste źdźbła łąkowe z pierzastymi kitami kłosów; były
-delikatne filigrany dzikich pietruszek i marchwi; pomarszczone i
-szorstkie listki bluszczyków i ślepych pokrzyw, pachnące miętą;
-łykowate, błyszczące babki, nakrapiane rdzą, wystrzelające kiśćmi
-grubej, czerwonej kaszy. Wszystko to, splątane i puszyste, przepojone
-było łagodnym powietrzem, podbite błękitnym wiatrem i napuszczone
-niebem. Gdy się leżało w trawie, było się przykrytym całą błękitną
-geografią obłoków i płynących kontynentów, oddychało się całą rozległą
-mapą niebios. Od tego obcowania z powietrzem liście i pędy pokryły się
-delikatnymi włoskami, miękkim nalotem puchu, szorstką szczeciną haczków,
-jak gdyby dla chwytania i zatrzymywania przepływów tlenu. Ten nalot
-delikatny i białawy spokrewniał liście z atmosferą, dawał im srebrzysty,
-szary połysk fal powietrznych, cienistych zadumań między dwoma błyskami
-słońca. A jedna z tych roślin, żółta i pełna mlecznego soku w bladych
-łodygach, nadęta powietrzem, pędziła ze swych pustych pędów już samo
-powietrze, sam puch w kształcie pierzastych kul mleczowych rozsypywanych
-przez powiew i wsiąkających bezgłośnie w błękitną ciszę. Ogród był
-rozległy i rozgałęziony kilku odnogami i miał różne strefy i klimaty. W
-jednej stronie był otwarty, pełen mleka niebios i powietrza, i tam
-podścielał niebu co najmiększą, najdelikatniejszą, najpuszystszą zieleń.
-Ale w miarę jak opadał w głąb długiej odnogi i zanurzał się w cień
-między tylną ścianę opuszczonej fabryki wody sodowej, wyraźnie
-pochmurniał, stawał się opryskliwy i niedbały, zapuszczał się dziko i
-niechlujnie, srożył się pokrzywami, zjeżał bodiakami, parszywiał
-chwastem wszelkim, aż w samym końcu między ścianami, w szerokiej
-prostokątnej zatoce tracił wszelką miarę i wpadał w szał. Tam to nie był
-już sad, tylko paroksyzm szaleństwa, wybuch wściekłości, cyniczny
-bezwstyd i rozpusta. Tam, rozbestwione, dając upust swej pasji,
-panoszyły się puste, zdziczałe kapusty łopuchów - ogromne wiedźmy,
-rozdziewające się w biały dzień ze swych szerokich spódnic, zrzucając je
-z siebie, spódnica za spódnicą, aż ich wzdęte, szelestne, dziurawe
-łachmany oszalałymi płatami grzebały pod sobą kłótliwe to plemię
-bękarcie. A żarłoczne spódnice puchły i rozpychały się, piętrzyły się
-jedne na drugich, rozpierały i nakrywały wzajem, rosnąc razem wzdętą
-masą blach listnych, aż pod niski okap stodoły. Tam to było, gdziem go
-ujrzał jedyny raz w życiu, o nieprzytomnej od żaru godzinie południa.
-Była to chwila, kiedy czas, oszalały i dziki, wyłamuje się z kieratu
-zdarzeń i jak zbiegły włóczęga pędzi z krzykiem na przełaj przez pola.
-Wtedy lato, pozbawione kontroli, rośnie bez miary i rachuby na całej
-przestrzeni, rośnie z dzikim impetem na wszystkich punktach, w
-dwójnasób, w trójnasób, w inny jakiś, wyrodny czas, w nieznaną dymensję,
-w obłęd. O tej godzinie opanowywał mnie szał łowienia motyli, pasja
-ścigania tych migocących plamek, tych błędnych, białych płatków,
-trzęsących się w rozognionym powietrzu niedołężnym gzygzakiem. I
-zdarzyło się wówczas, że któraś z tych jaskrawych plamek rozpadła się w
-locie na dwie, potem na trzy - i ten drgający, oślepiająco biały
-trójpunkt wiódł mnie, jak błędny ognik, przez szał bodiaków, palących
-się w słońcu. Dopiero na granicy łopuchów zatrzymałem się, nie śmiejąc
-się pogrążyć w to głuche zapadlisko. Wtedy nagle ujrzałem go. Zanurzony
-po pachy w łopuchach, kucał przede mną. Widziałem jego grube bary w
-brudnej koszuli i niechlujny strzęp surduta. Przyczajony jak do skoku,
-siedział tak - z barami jakby wielkim ciężarem zgarbionymi. Ciało jego
-dyszało z natężenia, a z miedzianej, błyszczącej w słońcu twarzy lał się
-pot. Nieruchomy, zdawał się ciężko pracować, mocować się bez ruchu z
-jakimś ogromnym brzemieniem. Stałem, przygwożdżony jego wzrokiem, który
-mnie ujął jakby w kleszcze. Była to twarz włóczęgi lub pijaka. Wiecheć
-brudnych kłaków wichrzył się nad czołem wysokim i wypukłym jak buła
-kamienna, utoczona przez rzekę. Ale czoło to było skręcone w głębokie
-bruzdy. Nie wiadomo, czy ból, czy palący żar słońca, czy nadludzkie
-natężenie wkręciło się tak w tę twarz i napięło rysy do pęknięcia.
-Czarne oczy wbiły się we mnie z natężeniem najwyższej rozpaczy czy bólu.
-Te oczy patrzyły na mnie i nie patrzyły, widziały mnie i nie widziały
-wcale. Były to pękające gałki, wytężone najwyższym uniesieniem bólu albo
-dziką rozkoszą natchnienia. I nagle z tych rysów, naciągniętych do
-pęknięcia, wyboczył się jakiś straszny, załamany cierpieniem grymas i
-ten grymas rósł, brał w siebie tamten obłęd i natchnienie, pęczniał nim,
-wybaczał się coraz bardziej, aż wyłamał się ryczącym, charczącym kaszlem
-śmiechu. Do głębi wstrząśnięty, widziałem, jak hucząc śmiechem z
-potężnych piersi, dźwignął się powoli z kucek i zgarbiony jak goryl, z
-rękoma w opadających łachmanach spodni, uciekał, człapiąc przez łopocące
-blachy łopuchów, wielkimi skokami - Pan bez fletu, cofający się w
-popłochu do swych ojczystych kniei.
-
-PAN KAROL Po południu w sobotę mój wuj, Karol, wdowiec słomiany,
-wybierał się pieszo do letniska, oddalonego o godzinę drogi od miasta,
-do żony i dzieci, które tam na wywczasach bawiły. Od czasu wyjazdu żony
-mieszkanie było nie sprzątane, łóżko nie zaścielane nigdy. Pan Karol
-przychodził do mieszkania późną nocą, sponiewierany, spustoszony przez
-nocne pohulanki, przez które go wlokły te dni upalne i puste. Zmięta,
-chłodna, dziko rozrzucona pościel była dlań wówczas jakąś błogą
-przystanią, wyspą zbawczą, do której przypadał ostatkiem sił jak
-rozbitek, miotany wiele dni i nocy przez wzburzone morze. Omackiem, w
-ciemności zapadał się gdzieś między białawe chmury, pasma i zwały
-chłodnego pierza i spał tak w niewiadomym kierunku, na wspak, głową na
-dół, wbity ciemieniem w puszysty miąższ pościeli, jak gdyby chciał we
-śnie przewiercić, przewędrować na wskroś te rosnące nocą, potężne masywy
-pierzyn. Walczył we śnie z tą pościelą, jak pływak z wodą, ugniatał ją i
-miesił ciałem, jak ogromną dzieżę ciasta, w którą się zapadał, i budził
-się o szarym świcie zdyszany, oblany potem, wyrzucony na brzeg tego
-stosu pościeli, którego zmóc nie mógł w ciężkich zapasach nocnych. Tak
-na wpół wyrzucony z toni snu, wisiał przez chwilę nieprzytomny na
-krawędzi nocy, chwytając piersiami powietrze, a pościel rosła dokoła
-niego, puchła i nakisała - i zarastała go znowu zwałem ciężkiego,
-białawego ciasta. Spał tak do późnego przedpołudnia, podczas gdy
-poduszki układały się w wielką, białą, płaską równinę, po której
-wędrował uspokojony sen jego. Tymi białymi gościńcami powracał powoli do
-siebie, do dnia, do jawy - i wreszcie otwierał oczy, jak śpiący pasażer,
-gdy pociąg zatrzymuje się na stacji. W pokoju panował odstały półmrok z
-osadem wielu dni samotności i ciszy. Tylko okno kipiało od rannego
-rojowiska much i story płonęły jaskrawo. Pan Karol wyziewał ze swego
-ciała, z głębi jam cielesnych, resztki dnia wczorajszego. To ziewanie
-chwytało go tak konwulsyjnie, jak gdyby chciało go odwrócić na nice. Tak
-wyrzucał z siebie ten piasek, te ciężary - nie strawione restancje dnia
-wczorajszego. Ulżywszy sobie w ten sposób, i swobodniejszy, wciągał do
-notesu wydatki, kalkulował, obliczał i marzył. Potem leżał długo
-nieruchomy, z szklanymi oczyma, które były koloru wody, wypukłe i
-wilgotne. W wodnistym półmroku pokoju, rozjaśnionym refleksem dnia
-upalnego za storami, oczy jego jak maleńkie lusterka odbijały wszystkie
-błyszczące przedmioty: białe plamy słońca w szparach okna, złoty
-prostokąt stor, i powtarzały, jak kropla wody, cały pokój z ciszą
-dywanów i pustych krzeseł. Tymczasem dzień za storami huczał coraz
-płomienniej bzykaniem much oszalałych od słońca. Okno nie mogło
-pomieścić tego białego pożaru i story omdlewały od jasnych falowań.
-Wtedy wywlekał się z pościeli i siedział jeszcze jakiś czas na łóżku,
-stękając bezwiednie. Jego trzydziestokilkoletnie ciało zaczynało
-skłaniać się do korpulencji. W tym organizmie, nabrzmiewającym
-tłuszczem, znękanym od nadużyć płciowych, ale wciąż wzbierającym bujnymi
-sokami, zdawał się teraz zwolna dojrzewać w tej ciszy jego przyszły los.
-Gdy tak siedział w bezmyślnym, wegetatywnym osłupieniu, cały zamieniony
-w krążenie, w respirację, w głębokie pulsowanie soków, rosła w głębi
-jego ciała, spoconego i pokrytego włosem w rozlicznych miejscach, jakaś
-niewiadoma, nie sformułowana przyszłość, niby potworna narośl,
-wyrastająca fantastycznie w nieznaną dymensję. Nie przerażał się jej,
-gdyż czuł już swoją tożsamość z tym niewiadomym a ogromnym, które miało
-nadejść, i rósł razem z nim bez sprzeciwu, w dziwnej zgodzie, zdrętwiały
-spokojną grozą, odpoznając przyszłego siebie w tych kolosalnych
-wykwitach, w tych fantastycznych spiętrzeniach, które przed jego
-wzrokiem wewnętrznym dojrzewały. Jedno jego oko lekko wtedy zbaczało na
-zewnątrz, jak gdyby odchodziło w inny wymiar. Potem z tych bezmyślnych
-otumanieni z tych zatraconych dali powracał znów do siebie i do chwili;
-widział swe stopy na dywanie, tłuste i delikatne jak u kobiety, i powoli
-wyjmował złote spinki z mankietów dziennej koszuli. Potem szedł do
-kuchni i znajdował tam w cienistym kącie wiaderko z wodą, krążek
-cichego, czujnego zwierciadła, które nań tam czekało - jedyna żywa i
-wiedząca istota w tym pustym mieszkaniu. Nalewał do miednicy wody i
-kosztował skórą jej młodej i odstałej, słodkawej mokrości. Długo i
-starannie robił toaletę, nie spiesząc się i włączając pauzy między
-poszczególne manipulacje. To mieszkanie, puste i zapuszczone, nie
-uznawało go, te meble i ściany śledziły za nim z milczącą krytyką. Czuł
-się, wchodząc w ich ciszę, jak intruz w tym podwodnym, zatopionym
-królestwie, w którym płynął inny, odrębny czas. Otwierając własne
-szuflady, miał uczucie złodzieja i chodził mimo woli na palcach, bojąc
-się obudzić hałaśliwe i nadmierne echo, czekające drażliwie na
-najlżejszą przyczynę, by wybuchnąć. A gdy wreszcie, idąc cicho od szafy
-do szafy, znajdował kawałek po kawałku wszystko potrzebne i kończył
-toaletę wśród tych mebli, które tolerowały go w milczeniu, z nieobecną
-miną, i wreszcie był gotów, to stojąc na odejściu z kapeluszem w ręku,
-czuł się zażenowany, że i w ostatniej chwili nie mógł znaleźć słowa,
-które by rozwiązało to wrogie milczenie, i odchodził ku drzwiom
-zrezygnowany, zwolna, ze spuszczoną głową - gdy w przeciwną stronę
-oddalał się tymczasem bez pośpiechu - w głąb zwierciadła - ktoś
-odwrócony na zawsze plecami - przez pustą amfiladę pokojów, które nie
-istniały.
-
-SKLEPY CYNAMONOWE W okresie najkrótszych, sennych dni zimowych, ujętych
-z obu stron, od poranku i od wieczora, w futrzane krawędzie zmierzchów,
-gdy miasto rozgałęziało się coraz głębiej w labirynty zimowych nocy, z
-trudem przywoływane przez krótki świt do opamiętania, do powrotu - 
-ojciec mój był już zatracony, zaprzedany, zaprzysiężony tamtej sferze.
-Twarz jego i głowa zarastały wówczas bujnie i dziko siwym włosem,
-sterczącym nieregularnie wiechciami, szczecinami, długimi pędzlami,
-strzelającymi z brodawek, z brwi, z dziurek od nosa - co nadawało jego
-fizjonomii wygląd starego, nastroszonego lisa. Węch jego i słuch
-zaostrzał się niepomiernie i znać było po grze jego milczącej i napiętej
-twarzy, że za pośrednictwem tych zmysłów pozostaje on w ciągłym
-kontakcie z niewidzialnym światem ciemnych zakamarków, dziur mysich,
-zmurszałych przestrzeni pustych pod podłogą i kanałów kominowych.
-Wszystkie chroboty, trzaski nocne, tajne, skrzypiące życie podłogi miały
-w nim nieomylnego i czujnego dostrzegacza, szpiega i współspiskowca.
-Absorbowało go to w tym stopniu, że pogrążał się zupełnie w tej
-niedostępnej dla nas sferze, z której nie próbował zdawać nam sprawy.
-Nieraz musiał strzepywać palcami i śmiać się cicho do siebie samego, gdy
-te wybryki niewidzialnej sfery stawały się zbyt absurdalne; porozumiewał
-się wówczas spojrzeniem z naszym kotem, który również wtajemniczony w
-ten świat, podnosił swą cyniczną, zimną, porysowaną pręgami twarz,
-mrużąc z nudów i obojętności skośne szparki oczu. Zdarzało się podczas
-obiadu, że wśród jedzenia odkładał nagle nóż i widelec i z serwetą
-zawiązaną pod szyją podnosił się kocim ruchem, skradał na brzuścach
-palców do drzwi sąsiedniego, pustego pokoju i z największą ostrożnością
-zaglądał przez dziurkę od klucza. Potem wracał do stołu, jakby
-zawstydzony, z zakłopotanym uśmiechem, wśród mruknięć i niewyraźnych
-mamrotań, odnoszących się do wewnętrznego monologu, w którym był
-pogrążony. Ażeby mu sprawić pewną dystrakcję i oderwać go od
-chorobliwych dociekań, wyciągała go matka na wieczorne spacery, na które
-szedł, milcząc, bez oporu, ale i bez przekonania, roztargniony i
-nieobecny duchem. Raz nawet poszliśmy do teatru. Znaleźliśmy się znowu w
-tej wielkiej, źle oświetlonej i brudnej sali, pełnej sennego gwaru
-ludzkiego i bezładnego zamętu. Ale gdy przebrnęliśmy przez ciżbę ludzką,
-wynurzyła się przed nami olbrzymia bladomebieska kurtyna, jak niebo
-jakiegoś innego firmamentu. Wielkie, malowane maski różowe, z wydętymi
-policzkami, nurzały się w ogromnym płóciennym przestworzu. To sztuczne
-niebo szerzyło się i płynęło wzdłuż i w poprzek, wzbierając ogromnym
-tchem patosu i wielkich gestów, atmosferą tego świata sztucznego i
-pełnego blasku, który budował się tam, na dudniących rusztowaniach
-sceny. Dreszcz płynący przez wielkie oblicze tego nieba, oddech
-ogromnego płótna, od którego rosły i ożywały maski, zdradzał
-iluzoryczność tego firmamentu, sprawiał to drganie rzeczywistości, które
-w chwilach metafizycznych odczuwamy jako migotanie tajemnicy. Maski
-trzepotały czerwonymi powiekami, kolorowe wargi szeptały coś bezgłośnie
-i wiedziałem, że przyjdzie chwila, kiedy napięcie tajemnicy dojdzie do
-zenitu i wtedy wezbrane niebo kurtyny pęknie naprawdę, uniesie się i
-ukaże rzeczy niesłychane i olśniewające. Lecz nie było mi dane doczekać
-tej chwili, albowiem tymczasem ojciec zaczął zdradzać pewne oznaki
-zaniepokojenia, chwytał się za kieszenie i wreszcie oświadczył, że
-zapomniał portfelu z pieniędzmi i ważnymi dokumentami. Po krótkiej
-naradzie z matką, w której uczciwość Adeli została poddana pospiesznej,
-ryczałtowej ocenie, zaproponowano mi, żebym wyruszył do domu na
-poszukiwanie portfelu. Zdaniem matki do rozpoczęcia widowiska było
-jeszcze wiele czasu i przy mojej zwinności mogłem na czas powrócić.
-Wyszedłem w noc zimową, kolorową od iluminacji nieba. Była to jedna z
-tych jasnych nocy, w których firmament gwiezdny jest tak rozległy i
-rozgałęziony, jakby rozpadł się, rozłamał i podzielił na labirynt
-odrębnych niebios, wystarczających do obdzielenia całego miesiąca nocy
-zimowych i do nakrycia swymi srebrnymi i malowanymi kloszami wszystkich
-ich nocnych zjawisk, przygód, awantur i karnawałów. Jest lekkomyślnością
-nie do darowania wysyłać w taką noc młodego chłopca z misją ważną i
-pilną, albowiem w jej półświetle zwielokrotniają się, plączą i
-wymieniają jedne z drugimi ulice. Otwierają się w głębi miasta, żeby tak
-rzec, ulice podwójne, ulice sobowtóry, ulice kłamliwe i zwodne.
-Oczarowana i zmylona wyobraźnia wytwarza złudne plany miasta, rzekomo
-dawno znane i wiadome, w których te ulice mają swe miejsce i nazwę, a
-noc w niewyczerpanej swej płodności nie ma nic lepszego do roboty, jak
-dostarczać wciąż nowych i urojonych konfiguracji. Te kuszenia nocy
-zimowych zaczynają się zazwyczaj niewinnie od chętki skrócenia sobie
-drogi, użycia niezwykłego lub prędszego przejścia. Powstają ponętne
-kombinacje przecięcia zawiłej wędrówki jakąś nie wypróbowaną przecznicą.
-Ale tym razem zaczęło się inaczej. Uszedłszy parę kroków, spostrzegłem,
-że jestem bez płaszcza. Chciałem zawrócić, lecz po chwili wydało mi się
-to niepotrzebną stratą czasu, gdyż noc nie była wcale zimna, przeciwnie
-- pożyłkowana strugami dziwnego ciepła, tchnieniami jakiejś fałszywej
-wiosny. Śnieg skurczył się w baranki białe, w niewinne i słodkie runo,
-które pachniało fiołkami. W takie same baranki rozpuściło się niebo, w
-którym księżyc dwoił się i troił, demonstrując w tym zwielokrotnieniu
-wszystkie swe fazy i pozycje. Niebo obnażało tego dnia wewnętrzną swą
-konstrukcję w wielu jakby anatomicznych preparatach, pokazujących
-spirale i słoje światła, przekroje seledynowych brył nocy, plazmę
-przestworzy, tkankę rojeń nocnych. W taką noc nie podobna iść Podwalem
-ani żadną inną z ciemnych ulic, które są odwrotną stroną, niejako
-podszewką czterech linij rynku, i nie przypomnieć sobie, że o tej późnej
-porze bywają czasem jeszcze otwarte niektóre z owych osobliwych a tyle
-nęcących sklepów, o których zapomina się w dnie zwyczajne. Nazywam je
-sklepami cynamonowymi dla ciemnych boazeryj tej barwy, którymi są
-wyłożone. Te prawdziwie szlachetne handle, w późną noc otwarte, były
-zawsze przedmiotem moich gorących marzeń. Słabo oświetlone, ciemne i
-uroczyste ich wnętrza pachniały głębokim zapachem farb, laku, kadzidła,
-aromatem dalekich krajów i rzadkich materiałów. Mogłeś tam znaleźć ognie
-bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych,
-chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów
-egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń
-Mandragory, norymberskie mechanizmy, homunculusy w doniczkach,
-mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare
-folianty pełne przedziwnych rycin i oszołamiających historyj. Pamiętam
-tych starych i pełnych godności kupców, którzy obsługiwali klientów ze
-spuszczonymi oczyma, w dyskretnym milczeniu, i pełni byli mądrości i
-wyrozumienia dla ich najtajniejszych życzeń. Ale nade wszystko była tam
-jedna księgarnia, w której raz oglądałem rzadkie i zakazane druki,
-publikacje tajnych klubów, zdejmując zasłonę z tajemnic dręczących i
-upojnych. Tak rzadko zdarzała się sposobność odwiedzania tych sklepów - 
-i w dodatku z małą, lecz wystarczającą sumą pieniędzy w kieszeni. Nie
-można było pominąć tej okazji mimo ważności misji powierzonej naszej
-gorliwości. Trzeba się było zapuścić według mego obliczenia w boczną
-uliczkę, minąć dwie albo trzy przecznice, ażeby osiągnąć ulicę nocnych
-sklepów. To oddalało mnie od celu, ale można było nadrobić spóźnienie,
-wracając drogą na Żupy Solne. Uskrzydlony pragnieniem zwiedzenia sklepów
-cynamonowych, skręciłem w wiadomą mi ulicę i leciałem więcej, aniżeli
-szedłem, bacząc, by nie zmylić drogi. Tak minąłem już trzecią czy
-czwartą przecznicę, a upragnionej ulicy wciąż nie było. W dodatku nawet
-konfiguracja ulic nie odpowiadała oczekiwanemu obrazowi. Sklepów ani
-śladu. Szedłem ulicą, której domy nie miały nigdzie bramy wchodowej,
-tylko okna szczelnie zamknięte, ślepe odblaskiem księżyca. Po drugiej
-stronie tych domów musi prowadzić właściwa ulica, od której te domy są
-dostępne - myślałem sobie. Z niepokojem przyspieszałem kroku, rezygnując
-w duchu z myśli zwiedzenia sklepów. Byle tylko wydostać się stąd prędko
-w znane okolice miasta. Zbliżałem się do wylotu, pełen niepokoju, gdzie
-też ona mnie wyprowadzi. Wyszedłem na szeroki, rzadko zabudowany
-gościniec, bardzo długi i prosty. Owiał mnie od razu oddech szerokiej
-przestrzeni. Stały tam przy ulicy albo w głębi ogrodów malownicze wille,
-ozdobne budynki bogaczy. W przerwach między nimi widniały parki i mury
-sadów. Obraz przypominał z daleka ulicę Leszniańską w jej dolnych i
-rzadko zwiedzanych okolicach. Światło księżyca, rozpuszczone w
-tysiącznych barankach, w łuskach srebrnych na niebie, było blade i tak
-jasne jak w dzień - tylko parki i ogrody czerniały w tym srebrnym
-krajobrazie. Przyjrzawszy się bacznie jednemu z budynków, doszedłem do
-przekonania, że mam przed sobą tylną i nigdy nie widzianą stronę gmachu
-gimnazjalnego. Właśnie dochodziłem do bramy, która ku memu zdziwieniu
-była otwarta, sień oświetlona. Wszedłem i znalazłem się na czerwonym
-chodniku korytarza. Miałem nadzieję, że zdołam nie spostrzeżony
-przekraść się przez budynek i wyjść przednią bramą, skracając sobie
-znakomicie drogę. Przypomniałem sobie, że o tej późnej godzinie musi się
-w sali profesora Arendta odbywać jedna z lekcyj nadobowiązkowych,
-prowadzona w późną noc, na które zbieraliśmy się zimową porą, płonąc
-szlachetnym zapałem do ćwiczeń rysunkowych, jakim natchnął nas ten
-znakomity nauczyciel. Mała gromadka pilnych gubiła się prawie w wielkiej
-ciemnej sali, na której ścianach ogromniały i łamały się cienie naszych
-głów, rzucane od dwóch małych świeczek płonących w szyjkach butelek.
-Prawdę mówiąc, niewieleśmy podczas tych godzin rysowali i profesor nie
-stawiał zbyt ścisłych wymagań. Niektórzy przynosili sobie z domu
-poduszki i układali się na ławkach do powierzchownej drzemki. I tylko
-najpilniejsi rysowali pod samą świecą, w złotym kręgu jej blasku.
-Czekaliśmy zazwyczaj długo na przyjście profesora, nudząc się wśród
-sennych rozmów. Wreszcie otwierały się drzwi jego pokoju i wchodził - 
-mały, z piękną brodą, pełen ezoterycznych uśmiechów, dyskretnych
-przemilczeń i aromatu tajemnicy. Szybko zaciskał za sobą drzwi gabinetu,
-przez które w momencie otworzenia tłoczyła się za jego głową ciżba
-gipsowych cieni, fragmentów klasycznych, bolesnych Niobid, Danaid i
-Tantalidów, cały smutny i jałowy Olimp, więdnący od lat w tym muzeum
-gipsów. Zmierzch tego pokoju mętniał i za dnia i przelewał się sennie od
-gipsowych marzeń, pustych spojrzeń, blednących owali i zamyśleń
-odchodzących w nicość. Lubiliśmy nieraz podsłuchiwać pod drzwiami - 
-ciszy, pełnej westchnień i szeptów tego kruszejącego w pajęczynach
-rumowiska, tego rozkładającego się w nudzie i monotonii zmierzchu bogów.
-Profesor przechadzał się dostojnie, pełen namaszczenia, wzdłuż pustych
-ławek, wśród których rozrzuceni małymi grupkami, rysowaliśmy coś w
-szarym odblasku nocy zimowej. Było zacisznie i sennie. Gdzieniegdzie
-koledzy moi układali się do snu. Świeczki powoli dogasały w butelkach.
-Profesor pogrążał się w głęboką witrynę, pełną starych foliałów,
-staromodnych ilustracyj, sztychów i druków. Pokazywał nam wśród
-ezoterycznych gestów stare litografie wieczornych pejzaży, gęstwiny
-nocne, aleje zimowych parków, czerniejące na białych drogach
-księżycowych. Wśród sennych rozmów upływał niespostrzeżenie czas i biegł
-nierównomiernie, robiąc niejako węzły w upływie godzin, połykając kędyś
-całe puste interwały trwania, Niespostrzeżenie, bez przejścia,
-odnajdywaliśmy naszą czeredę już w drodze powrotnej na białej od śniegu
-ścieżce szpaleru, flankowanej czarną, suchą gęstwiną krzaków. Szliśmy
-wzdłuż tego włochatego brzegu ciemności, ocierając się o niedźwiedzie
-futro krzaków, trzaskających pod naszymi nogami w jasną noc
-bezksiężycową, w mleczny, fałszywy dzień, daleko po północy. Rozprószona
-biel tego światła, mżąca ze śniegu, z bladego powietrza, z mlecznych
-przestworzy, była jak szary papier sztychu, na którym głęboką czernią
-plątały się kreski i szrafirunki gęstych zarośli. Noc powtarzała teraz
-głęboko po północy te serie nokturnów, sztychów nocnych profesora
-Arendta, kontynuowała jego fantazje. W tej czarnej gęstwinie parku, we
-włochatej sierści zarośli, w masie kruchego chrustu były miejscami
-nisze, gniazda najgłębszej puszystej czarności, pełne plątaniny,
-sekretnych gestów, bezładnej rozmowy na migi. Było w tych gniazdach
-zacisznie i ciepło. Siadaliśmy tam na letnim miękkim śniegu w naszych
-włochatych płaszczach, zajadając orzechy, których pełna była leszczynowa
-ta gęstwina w ową wiosenną zimę. Przez zarośla przewijały się bezgłośnie
-kuny, łasice i ichneumony, futrzane, węszące zwierzątka, śmierdzące
-kożuchem, wydłużone, na niskich łapkach. Podejrzewaliśmy, że były między
-nimi okazy gabinetu szkolnego, które choć wypatroszone i łysiejące,
-uczuwały w tę białą noc w swym pustym wnętrzu głos starego instynktu,
-głos rui, i wracały do matecznika na krótki, złudny żywot. Ale powoli
-fosforescencja wiosennego śniegu mętniała i gasła i nadchodziła czarna i
-gęsta oćma przed świtem. Niektórzy z nas zasypiali w ciepłym śniegu,
-inni domacywali się w gęstwinie bram swych domów, wchodzili omackiem do
-ciemnych wnętrzy, w sen rodziców i braci, w dalszy ciąg głębokiego
-chrapania, które doganiali na swych spóźnionych drogach. Te nocne seanse
-pełne były dla mnie tajemnego uroku, nie mogłem i teraz pominąć
-sposobności, by nie zaglądnąć na moment do sali rysunkowej,
-postanawiając, że nie pozwolę się tam zatrzymać dłużej nad krótką
-chwilkę. Ale wstępując po tylnych, cedrowych schodach, pełnych
-dźwięcznego rezonansu, poznałem, że znajduję się w obcej, nigdy nie
-widzianej stronie gmachu. Najlżejszy szmer nie przerywał tu solennej
-ciszy. Korytarze były w tym skrzydle obszerniejsze, wysłane pluszowym
-dywanem i pełne wytworności. Małe, ciemno płonące lampy świeciły na ich
-zagięciach. Minąwszy jedno takie kolano, znalazłem się na korytarzu
-jeszcze większym, strojnym w przepych pałacowy. Jedna jego ściana
-otwierała się szerokimi, szklanymi arkadami do wnętrza mieszkania.
-Zaczynała się tu przed oczyma długa amfilada pokojów, biegnących w głąb
-i urządzonych z olśniewającą wspaniałością. Szpalerem obić jedwabnych,
-luster złoconych, kosztownych mebli i kryształowych pająków biegł wzrok
-w puszysty miąższ tych zbytkownych wnętrzy, pełnych kolorowego wirowania
-i migotliwych arabesek, plączących się girland i pączkujących kwiatów.
-Głęboka cisza tych pustych salonów pełna była tylko tajnych spojrzeń,
-które oddawały sobie zwierciadła, i popłochu arabesek, biegnących wysoko
-fryzami wzdłuż ścian i gubiących się w sztukateriach białych sufitów. Z
-podziwem i czcią stałem przed tym przepychem, domyślałem się, że nocna
-moja eskapada zaprowadziła mnie niespodzianie w skrzydło dyrektora,
-przed jego prywatne mieszkanie. Stałem przygwożdżony ciekawością, z
-bijącym sercem, gotów do ucieczki za najlżejszym szmerem. Jakże mógłbym,
-przyłapany, usprawiedliwić to moje nocne szpiegowanie, moje zuchwałe
-wścibstwo? W którymś z głębokich pluszowych foteli mogła, nie
-dostrzeżona i cicha, siedzieć córeczka dyrektora i podnieść nagle na
-mnie oczy znad książki - czarne, sybilińskie, spokojne oczy, których
-spojrzenia nikt z nas wytrzymać nie umiał. Ale cofnąć się w połowie
-drogi, nie dokonawszy powziętego planu, poczytałbym był sobie za
-tchórzostwo. Zresztą głęboka cisza panowała dookoła w pełnych przepychu
-wnętrzach, oświetlonych przyćmionym światłem nie określonej pory. Przez
-arkady korytarza widziałem na drugim końcu wielkiego salonu duże,
-oszklone drzwi, prowadzące na taras. Było tak cicho wokoło, że nabrałem
-odwagi. Nie wydawało mi się to połączone ze zbyt wielkim ryzykiem, zejść
-z paru stopni, prowadzących do poziomu sali, w kilku susach przebiegnąć
-wielki, kosztowny dywan i znaleźć się na tarasie, z którego bez trudu
-dostać się mogłem na dobrze mi znaną ulicę. Uczyniłem tak. Zeszedłszy na
-parkiety salonu, pod wielkie palmy, wystrzelające tam z wazonów aż do
-arabesek sufitu, spostrzegłem, że znajduję się już właściwie na gruncie
-neutralnym, gdyż salon nie miał wcale przedniej ściany. Był on rodzajem
-wielkiej loggii, łączącej się przy pomocy paru stopni z placem miejskim.
-Była to niejako odnoga tego placu i niektóre meble stały już na bruku.
-Zbiegłem z kilku kamiennych schodów i znalazłem się znów na ulicy.
-Konstelacje stały już stromo na głowie, wszystkie gwiazdy przekręciły
-się na drugą stronę, ale księżyc, zagrzebany w pierzyny obłoczków, które
-rozświetlał swą niewidzialną obecnością, zdawał się mieć przed sobą
-jeszcze nieskończoną drogę i, zatopiony w swych zawiłych procederach
-niebieskich, nie myślał o świcie. Na ulicy czerniało kilka dorożek,
-rozjechanych i rozklekotanych jak kalekie, drzemiące kraby czy karakony.
-Woźnica nachylił się z wysokiego kozła. Miał twarz drobną, czerwoną i
-dobroduszną. - Pojedziemy, paniczu? - zapytał. Powóz zadygotał we
-wszystkich stawach i przegubach swego wieloczłonkowego ciała i ruszył na
-lekkich obręczach. Ale kto w taką noc powierza się kaprysom
-nieobliczalnego dorożkarza? Wśród klekotu szprych, wśród dudnienia pudła
-i budy nie mogłem porozumieć się z nim co do celu drogi. Kiwał na
-wszystko niedbale i pobłażliwie głową i podśpiewywał sobie, jadąc drogą
-okrężną przez miasto. Przed jakimś szynkiem stała grupa dorożkarzy,
-kiwając nań przyjaźnie rękami. Odpowiedział im coś radośnie, po czym nie
-zatrzymując pojazdu, rzucił mi lejce na kolana, spuścił się z kozła i
-przyłączył do gromady kolegów. Koń, stary mądry koń dorożkarski,
-oglądnął się pobieżnie i pojechał dalej jednostajnym, dorożkarskim
-kłusem. Właściwie koń ten budził zaufanie - wydawał się mądrzejszy od
-woźnicy. Ale powozić nie umiałem - trzeba się było zdać na jego wolę.
-Wjechaliśmy na podmiejską ulicę ujętą z obu stron w ogrody. Ogrody te
-przechodziły zwolna, w miarę posuwania się, w parki wielkodrzewne, a te
-w lasy. Nie zapomnę nigdy tej jazdy świetlistej w najjaśniejszą noc
-zimową. Kolorowa mapa niebios wyogromniała w kopułę niezmierną, na
-której spiętrzyły się fantastyczne lądy, oceany i morza, porysowane
-liniami wirów i prądów gwiezdnych, świetlistymi liniami geografii
-niebieskiej. Powietrze stało się lekkie do oddychania i świetlane jak
-gaza srebrna. Pachniało fiołkami. Spod wełnianego jak białe karakuły
-śniegu wychylały się anemony drżące, z iskrą światła księżycowego w
-delikatnym kielichu. Las cały zdawał się iluminować tysiącznymi
-światłami, gwiazdami, które rzęsiście ronił grudniowy firmament.
-Powietrze dyszało jakąś tajną wiosną, niewypowiedzianą czystością śniegu
-i fiołków. Wjechaliśmy w teren pagórkowaty. Linie wzgórzy, włochatych
-nagimi rózgami drzew, podnosiły się jak błogie westchnienia w niebo.
-Ujrzałem na tych szczęśliwych zboczach całe grupy wędrowców,
-zbierających wśród mchu i krzaków opadłe i mokre od śniegu gwiazdy.
-Droga stała się stroma, koń poślizgiwał się i z trudem ciągnął pojazd,
-grający wszystkimi przegubami. Byłem szczęśliwy. Pierś moja wchłaniała
-tę błogą wiosnę powietrza, świeżość gwiazd i śniegu. Przed piersią konia
-zbierał się wał białej piany śnieżnej, coraz wyższy i wyższy. Z trudem
-przekopywał się koń przez czystą i świeżą jego masę. Wreszcie ustał.
-Wyszedłem z dorożki. Dyszał ciężko ze zwieszoną głową. Przytuliłem jego
-łeb do piersi, w jego wielkich czarnych oczach lśniły łzy. Wtedy
-ujrzałem na jego brzuchu okrągłą czarną ranę. - -Dlaczego mi nie
-powiedziałeś? - szepnąłem ze łzami. - Drogi mój - to dla ciebie - rzekł
-i stał się bardzo mały, jak konik z drzewa. Opuściłem go. Czułem się
-dziwnie lekki i szczęśliwy. Zastanawiałem się, czy czekać na małą
-kolejkę lokalną, która tu zajeżdżała, czy też pieszo wrócić do miasta.
-Zacząłem schodzić stromą serpentyną wśród lasu, początkowo idąc krokiem
-lekkim, elastycznym, potem, nabierając rozpędu, przeszedłem w posuwisty
-szczęśliwy bieg, który zmienił się wnet w jazdę jak na nartach. Mogłem
-dowoli regulować szybkość, kierować jazdą przy pomocy lekkich zwrotów
-ciała. W pobliżu miasta zahamowałem ten bieg tryumfalny, zmieniając go
-na przyzwoity krok spacerowy. Księżyc stał jeszcze ciągle wysoko.
-Transformacje nieba, metamorfozy jego wielokrotnych sklepień w coraz to
-kunsztowniejsze konfiguracje nie miały końca. Jak srebrne astrolabium
-otwierało niebo w tę noc czarodziejską mechanizm wnętrza i ukazywało w
-nieskończonych ewolucjach złocistą matematykę swych kół i trybów. Na
-rynku spotkałem ludzi zażywających przechadzki. Wszyscy, oczarowani
-widowiskiem tej nocy, mieli twarze wzniesione i srebrne od magii nieba.
-Troska o portfel opuściła mnie zupełnie. Ojciec, pogrążony w swych
-dziwactwach, zapewne zapomniał już o zgubie, o matkę nie dbałem. W taką
-noc, jedyną w roku, przychodzą szczęśliwe myśli, natchnienia, wieszcze
-tknięcia palca bożego. Pełen pomysłów i inspiracji, chciałem skierować
-się do domu, gdy zaszli mi drogę koledzy z książkami pod pachą. Zbyt
-wcześnie wyszli do szkoły, obudzeni jasnością tej nocy, która nie
-chciała się skończyć. Poszliśmy gromadą na spacer stromo spadającą
-ulicą, z której wiał powiew fiołków, niepewni, czy to jeszcze magia nocy
-srebrzyła się na śniegu, czy też świt już wstawał...
-
-ULICA KROKODYLI Mój ojciec przechowywał w dolnej szufladzie swego
-głębokiego biurka starą i piękną mapę naszego miasta. Był to cały
-wolumen in folio pergaminowych kart, które pierwotnie spojone skrawkami
-płótna, tworzyły ogromną mapę ścienną w kształcie panoramy z ptasiej
-perspektywy. Zawieszona na ścianie, zajmowała niemal przestrzeń całego
-pokoju i otwierała daleki widok na całą dolinę Tyśmienicy, wijącej się
-falisto bladozłotą wstęgą, na całe pojezierze szeroko rozlanych moczarów
-i stawów, na pofałdowane przedgórza, ciągnące się ku południowi, naprzód
-z rzadka, potem coraz tłumniejszymi pasmami, szachownicą okrągławych
-wzgórzy, coraz mniejszych i coraz bledszych, w miarę jak odchodziły ku
-złotawej i dymnej mgle horyzontu. Z tej zwiędłej dali peryferii
-wynurzało się miasto i rosło ku przodowi, naprzód jeszcze w nie
-zróżnicowanych kompleksach, w zwartych blokach i masach domów,
-poprzecinanych głębokimi parowami ulic, by bliżej jeszcze wyodrębnić się
-w pojedyncze kamienice, sztychowane z ostrą wyrazistością widoków
-oglądanych przez lunetę. Na tych bliższych planach wydobył sztycharz
-cały zawikłany i wieloraki zgiełk ulic i zaułków, ostrą wyrazistość
-gzymsów, architrawów, archiwolt i pilastrów, świecących w późnym i
-ciemnym złocie pochmurnego popołudnia, które pogrąża wszystkie załomy i
-framugi w głębokiej sepii cienia. Bryły i pryzmy tego cienia wcinały
-się, jak plastry ciemnego miodu, w wąwozy ulic, zatapiały w swej
-ciepłej, soczystej masie tu całą połowę ulicy, tam wyłom między domami,
-dramatyzowały i orkiestrowały ponurą romantyką cieni tę wieloraką
-polifonię architektoniczną. Na tym planie, wykonanym w stylu barokowych
-prospektów, okolica Ulicy Krokodylej świeciła pustą bielą, jaką na
-kartach geograficznych zwykło się oznaczać okolice podbiegunowe, krainy
-niezbadane i niepewnej egzystencji. Tylko linie kilku ulic wrysowane tam
-były czarnymi kreskami i opatrzone nazwami w prostym, nieozdobnym
-piśmie, w odróżnieniu od szlachetnej antykwy innych napisów. Widocznie
-kartograf wzbraniał się uznać przynależność tej dzielnicy do zespołu
-miasta i zastrzeżenie swe wyraził w tym odrębnym i postponującym
-wykonaniu. Aby zrozumieć tę rezerwę, musimy już teraz zwrócić uwagę na
-dwuznaczny i wątpliwy charakter tej dzielnicy, tak bardzo odbiegający od
-zasadniczego tonu całego miasta. Był to dystrykt przemysłowo-handlowy z
-podkreślonym jaskrawo charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu,
-mechanizm ekonomiki, nie oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie
-na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dzielnicę.
-Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel,
-pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od
-razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjalizmu. Pseudoamerykanizm,
-zaszczepiony na starym, zmurszałym gruncie miasta, wystrzelił tu bujną,
-lecz pustą i bezbarwną wegetacją tandetnej, lichej pretensjonalności.
-Widziało się tam tanie, marnie budowane kamienice o karykaturalnych
-fasadach, oblepione monstrualnymi sztukateriami z popękanego gipsu.
-Stare, krzywe domki podmiejskie otrzymały szybko sklecone portale, które
-dopiero bliższe przyjrzenie demaskowało jako nędzne imitacje
-wielkomiejskich urządzeń. Wadliwe, mętne i brudne szyby, łamiące w
-falistych refleksach ciemne odbicie ulicy, nie heblowane drzewo portali,
-szara atmosfera jałowych tych wnętrzy, osiadających pajęczyną i kłakami
-kurzu na wysokich półkach i wzdłuż odartych i kruszących się ścian,
-wyciskały tu, na sklepach, piętno dzikiego Klondike'u. Tak ciągnęły się
-jeden za drugim, magazyny krawców, konfekcje, składy porcelany,
-drogerie, zakłady fryzjerskie. Szare ich, wielkie szyby wystawowe nosiły
-ukośnie lub w półkolu biegnące napisy ze złoconych plastycznych liter:
-CONFISERIE, MANUCURE, KING OF ENGLAND. Rdzenni mieszkańcy miasta
-trzymali się z dala od tej okolicy, zamieszkiwanej przez szumowiny,
-przez gmin, przez kreatury bez charakteru, bez gęstości, przez istną
-lichotę moralną, tę tandetną odmianę człowieka, która rodzi się w takich
-efemerycznych środowiskach. Ale w dniach upadku, w godzinach niskiej
-pokusy zdarzało się, że ten lub ów z mieszkańców miasta zabłąkiwał się
-na wpół przypadkiem w tę wątpliwą dzielnicę. Najlepsi nie byli czasem
-wolni od pokusy dobrowolnej degradacji, zniwelowania granic i
-hierarchii, pławienia się w tym płytkim błocie wspólnoty, łatwej
-intymności, brudnego zmieszania. Dzielnica ta była eldoradem takich
-dezerterów moralnych, takich zbiegów spod sztandaru godności własnej.
-Wszystko zdawało się tam podejrzane i dwuznaczne, wszystko zapraszało
-sekretnym mrugnięciem, cynicznie artykułowanym gestem, wyraźnie
-przymrużonym perskim okiem - do nieczystych nadziei, wszystko wyzwalało
-z pęt niską naturę. Mało kto, nie uprzedzony, spostrzegał dziwną
-osobliwość tej dzielnicy: brak barw, jak gdyby w tym tandetnym, w
-pośpiechu wyrosłym mieście nie można było sobie pozwolić na luksus
-kolorów. Wszystko tam było szare jak na jednobarwnych fotografiach, jak
-w ilustrowanych prospektach. Podobieństwo to wychodziło poza zwykłą
-metaforę, gdyż chwilami, wędrując po tej części miasta, miało się w
-istocie wrażenie, że wertuje się w jakimś prospekcie, w nudnych
-rubrykach komercjalnych ogłoszeń, wśród których zagnieździły się
-pasożytniczo podejrzane anonse, drażliwe notatki, wątpliwe ilustracje; i
-wędrówki te były równie jałowe i bez rezultatu jak ekscytacje fantazji,
-pędzonej przez szpalty i kolumny pornograficznych druków. Wchodziło się
-do jakiegoś krawca, żeby zamówić ubranie - ubranie o taniej elegancji,
-tak charakterystycznej dla tej dzielnicy. Lokal był wielki i pusty,
-bardzo wysoki i bezbarwny. Ogromne wielopiętrowe półki wznoszą się jedne
-nad drugimi w nie określoną wysokość tej hali. Kondygnacje pustych półek
-wyprowadzają wzrok w górę aż pod sufit, który może być niebem - lichym,
-bezbarwnym, odrapanym niebem tej dzielnicy. Natomiast dalsze magazyny,
-które widać przez otwarte drzwi, pełne są aż pod sufit pudeł i kartonów,
-piętrzących się ogromną kartoteką, która rozpada się w górze, pod
-zagmatwanym niebem strychu w kubaturę pustki, w jałowy budulec nicości.
-Przez wielkie szare okna, kratkowane wielokrotnie jak arkusze papieru
-kancelaryjnego, nie wchodzi światło, gdyż przestrzeń sklepu już
-napełniona jest, jak wodą, indyferentną szarą poświatą, która nie rzuca
-cienia i nie akcentuje niczego. Wnet nawija się jakiś smukły
-młodzieniec, zadziwiająco usłużny, giętki i nieodporny, ażeby dogodzić
-naszym życzeniom i zalać nas tanią i łatwą wymową subiekta. Ale gdy,
-gadając, rozwija ogromne postawy sukna, przymierza, fałduje i drapuje
-niekończącą się strugę materiału, przepływającą przez jego ręce,
-formując z jego fal iluzoryczne surduty i spodnie, cała ta manipulacja
-wydaje się czymś nieistotnym, pozorem, komedią, ironicznie zarzuconą
-zasłoną na prawdziwy sens sprawy. Panienki sklepowe, smukłe i czarne,
-każda z jakąś skazą piękności (charakterystyczną dla tej dzielnicy
-wybrakowanych artykułów), wchodzą i wychodzą, stają w drzwiach
-magazynów, sondując oczyma, czy rzecz wiadoma (powierzona doświadczonym
-rękom subiekta) dojrzewa do punktu właściwego. Subiekt przymila się i
-kryguje i chwilami robi wrażenie transwestyty. Chciałoby się go ująć pod
-miękko zarysowaną brodę lub uszczyp-nąć w upudrowany blady policzek, gdy
-z porozumiewawczym półspojrzeniem dyskretnie zwraca uwagę na markę
-ochronną towaru, markę o przejrzystej symbolice. Zwolna sprawa wyboru
-ubrania schodzi na plan dalszy. Ten miękki do efeminacji i zepsuty
-młodzieniec, pełen zrozumienia dla najintymniejszych poruszeń klienta,
-przesuwa teraz przed jego oczyma osobliwe marki ochronne, całą
-bibliotekę znaków ochronnych, gabinet kolekcjonerski wyrafinowanego
-zbieracza. Pokazywało się wówczas, że magazyn konfekcji był tylko
-fasadą, za którą kryła się antykwarnia, zbiór wysoce dwuznacznych
-wydawnictw i druków prywatnych. Usłużny subiekt otwiera dalsze składy,
-wypełnione aż pod sufit książkami, rycinami, fotografiami. Te winiety,
-te ryciny przechodzą stokrotnie najśmielsze nasze marzenia. Takich
-kulminacyj zepsucia, takich wymyślności wyuzdania nie przeczuwaliśmy
-nigdy. Panienki sklepowe przesuwają się coraz częściej pomiędzy
-szeregami książek, szare i papierowe, ale pełne pigmentu w zepsutych
-twarzach, ciemnego pigmentu brunetek o lśniącej i tłustej czarności,
-która zaczajona w oczach, z nagła wybiegała z nich zygzakiem lśniącego
-karakoniego biegu. Ale i w spalonych rumieńcach, w pikantnych stygmatach
-pieprzyków, we wstydliwych znamionach ciemnego puszku zdradzała się rasa
-zapiekłej, czarnej krwi. Ten barwik o nazbyt intensywnej mocy, ta mokka
-gęsta i aromatyczna zdawała się plamić książki, które brały one do
-oliwkowej dłoni, ich dotknięcia zdawały się je farbować i zostawiać w
-powietrzu ciemny deszcz piegów, smugę tabaki, jak purchawka o
-podniecającej, animalnej woni. Tymczasem powszechna rozwiązłość zrzucała
-coraz bardziej hamulce pozorów. Subiekt, wyczerpawszy swą natarczywą
-aktywność, przechodził powoli do kobiecej bierności. Leży teraz na
-jednej z wielu kanap, porozstawianych wśród rejonów książek, w jedwabnej
-pidżamie, odsłaniającej kobiecy dekolt. Panienki demonstrują, jedna
-przed drugą, figury i pozycje rycin okładkowych, inne zasypiają już na
-prowizorycznych posłaniach. Nacisk na klienta rozluźniał się.
-Wypuszczano go z kręgu natarczywego zainteresowania, pozostawiano sobie
-samemu. Subiektki, zajęte rozmową, nie zwracały nań więcej uwagi.
-Odwrócone do niego tyłem lub bokiem, przystawały w aroganckim kontra
-poście, przestępowały z nogi na nogę, grając kokieteryjnym obuwiem,
-przepuszczały z góry na dół po smukłym ciele wężową grę członków,
-atakując nią spoza swej niedbałej nieodpowiedzialności podnieconego
-widza, którego ignorowały. Tak cofano się, wsuwano w głąb z
-wyrachowaniem, otwierając wolną przestrzeń dla aktywności gościa.
-Skorzystajmy z tego momentu nieuwagi, ażeby wymknąć się nieprzewidzianym
-konsekwencjom tej niewinnej wizyty i wydostać się na ulicę. Nikt nas nie
-zatrzymuje. Przez korytarze książek, pomiędzy długimi regałami czasopism
-i druków wydostajemy się ze sklepu i oto jesteśmy w tym miejscu Ulicy
-Krokodylej, gdzie z wyniesionego jej punktu widać niemal całą długość
-tego szerokiego traktu aż do dalekich, nie wykończonych zabudowań dworca
-kolejowego. Jest to szary dzień, jak zawsze w tej okolicy, i cała
-sceneria wydaje się chwilami fotografią z ilustrowanej gazety, tak
-szare, tak płaskie są domy, ludzie i pojazdy. Ta rzeczywistość jest
-cienka jak papier i wszystkimi szparami zdradza swą imitatywność.
-Chwilami ma się wrażenie, że tylko na małym skrawku przed nami układa
-się wszystko przykładnie w ten pointowany obraz bulwaru
-wielkomiejskiego, gdy tymczasem już na bokach rozwiązuje się i rozprzęga
-ta zaimprowizowana maskarada i, niezdolna wytrwać w swej roli, rozpada
-się za nami w gips i pakuły, w rupieciarnię jakiegoś ogromnego pustego
-teatru. Napięcie pozy, sztuczna powaga maski, ironiczny patos drży na
-tym naskórku. Ale dalecy jesteśmy od chęci demaskowania widowiska. Wbrew
-lepszej wiedzy czujemy się wciągnięci w tandetny czar dzielnicy. Zresztą
-nie brak w obrazie miasta i pewnych cech autoparodii. Rzędy małych,
-parterowych domków podmiejskich zmieniają się z wielopiętrowymi
-kamienicami, które zbudowane jak z kartonu, są konglomeratem szyldów,
-ślepych okien biurowych, szklistoszarych wystaw, reklam i numerów. Pod
-domami płynie rzeka tłumu. Ulica jest szeroka jak bulwar wielkomiejski,
-ale jezdnia, jak place wiejskie, zrobiona jest z ubitej gliny, pełna
-wybojów, kałuży i trawy. Ruch uliczny dzielnicy służy do porównań w tym
-mieście, mieszkańcy mówią o nim z dumą i porozumiewawczym błyskiem w
-oku. Szary, bezosobisty ten tłum jest nader przejęty swą rolą i pełen
-gorliwości w demonstrowaniu wielkomiejskiego pozoru. Wszelako, mimo
-zaaferowania i interesowności, ma się wrażenie błędnej, monotonnej,
-bezcelowej wędrówki, jakiegoś sennego korowodu marionetek. Atmosfera
-dziwnej błahości przenika tę całą scenerię. Tłum płynie monotonnie i,
-rzecz dziwna, widzi się go zawsze jakby niewyraźnie, figury przepływają
-w splątanym, łagodnym zgiełku, nie dochodząc do zupełnej wyrazistości.
-Czasem tylko wyławiamy z tego gwaru wielu głów jakieś ciemne, żywe
-spojrzenie, jakiś czarny melonik nasunięty głęboko na głowę, jakieś pół
-twarzy rozdarte uśmiechem, z ustami, które właśnie coś powiedziały,
-jakąś nogę wysuniętą w kroku i tak już zastygłą na zawsze. Osobliwością
-dzielnicy są dorożki bez woźniców, biegnące samopas po ulicach. Nie
-jakoby nie było tu dorożkarzy, ale wmieszani w tłum i zajęci tysiącem
-spraw, nie troszczą się o swe dorożki. W tej dzielnicy pozoru i pustego
-gestu nie przywiązuje się zbytniej wagi do ścisłego celu jazdy i
-pasażerowie powierzają się tym błędnym pojazdom z lekkomyślnością, która
-cechuje tu wszystko. Nieraz można ich widzieć na niebezpiecznych
-zakrętach, wychylonych daleko z połamanej budy, jak z lejcami w dłoniach
-przeprowadzają z natężeniem trudny manewr wymijania. Mamy w tej
-dzielnicy także tramwaje. Ambicja rajców miejskich święci tu najwyższy
-swój triumf. Ale pożałowania godny jest widok tych wozów, zrobionych z
-papier mâché, o ścianach powyginanych i zmiętych od wieloletniego
-użytku. Często brak im zupełnie przedniej ściany tak, że widzieć można w
-przejeździe pasażerów, siedzących sztywnie i zachowujących się z wielką
-godnością. Tramwaje te popychane są przez tragarzy miejskich.
-Najdziwniejszą atoli rzeczą jest komunikacja kolejowa na Ulicy
-Krokodylej. Czasami, w nieregularnych porach dnia, gdzieś ku końcowi
-tygodnia można zauważyć tłum ludzi czekających na zakręcie ulicy na
-pociąg. Nie jest się nigdy pewnym, czy przyjedzie i gdzie stanie, i
-zdarza się często, że ludzie ustawiają się w dwóch różnych punktach, nie
-mogąc uzgodnić swych poglądów na miejsce przystanku. Czekają długo i
-stoją czarnym milczącym tłumem wzdłuż ledwo zarysowanych śladów toru, z
-twarzami w profilu, jak szereg bladych masek z papieru, wyciętych w
-fantastyczną linię zapatrzenia. I wreszcie niespodzianie zajeżdża, już
-wjechał z bocznej uliczki, skąd go oczekiwano, niski jak wąż,
-miniaturowy, z małą, sapiącą, krępą lokomotywą. Wjechał w ten czarny
-szpaler i ulica staje się ciemna od tego ciągu wozów, siejących pył
-węglowy. Ciemne sapanie parowozu i powiew dziwnej powagi, pełnej smutku,
-tłumiony pośpiech i zdenerwowanie zamieniają ulicę na chwilę w halę
-dworca kolejowego w szybko zapadającym zmierzchu zimowym. Plagą naszego
-miasta jest ażiotaż biletów kolejowych i przekupstwo. W ostatniej
-chwili, gdy pociąg już stoi na stacji, toczą się w nerwowym pośpiechu
-pertraktacje z przekupnymi urzędnikami linii żelaznej. Zanim te
-negocjacje się kończą, pociąg rusza, odprowadzany przez wolno sunący,
-rozczarowany tłum, który odprowadza go daleko, ażeby się wreszcie
-rozproszyć. Ulica, zacieśniona na chwilę do tego zaimprowizowanego
-dworca, pełnego zmierzchu i tchnienia dalekich dróg - rozwidnia się
-znowu, rozszerza i przepuszcza znów swym korytem beztroski monotonny
-tłum spacerowiczów, który wędruje wśród gwaru rozmów wzdłuż wystaw
-sklepowych, tych brudnych, szarych czworoboków, pełnych tandetnych
-towarów, wielkich woskowych manekinów i lalek fryzjerskich. Wyzywająco
-ubrane, w długich koronkowych sukniach przechodzą prostytutki. Mogą to
-być zresztą żony fryzjerów lub kapelmistrzów kawiarnianych. Idą
-drapieżnym, posuwistym krokiem i mają w niedobrych, zepsutych twarzach
-nieznaczną skazę, która je przekreśla: zezują czarnym, krzywym zezem lub
-mają usta rozdarte, lub brak im koniuszka nosa. Mieszkańcy miasta dumni
-są z tego odoru zepsucia, którym tchnie Ulica Krokodyli. Nie mamy
-potrzeby niczego sobie odmawiać - myślą z dumą - stać nas i na prawdziwą
-wielkomiejską rozpustę. Twierdzą oni, że każda kobieta w tej dzielnicy
-jest kokotą. W istocie wystarczy zwrócić uwagę na którąś - a natychmiast
-spotyka się to uporczywe, lepkie spojrzenie, które nas zmraża rozkoszną
-pewnością. Nawet dziewczęta szkolne noszą tu w pewien charakterystyczny
-sposób kokardy, stawiają swoistą manierą smukłe nogi i mają tę nieczystą
-skazę w spojrzeniu, w której leży preformowane przyszłe zepsucie. A
-jednak - a jednak czy mamy zdradzić ostatnią tajemnicę tej dzielnicy,
-troskliwie ukrywany sekret Ulicy Krokodyli? Kilkakrotnie w trakcie
-naszego sprawozdania stawialiśmy pewne znaki ostrzegawcze, dawaliśmy w
-delikatny sposób wyraz naszym zastrzeżeniom. Uważny czytelnik nie będzie
-nie przygotowany na ten ostateczny obrót sprawy. Mówiliśmy o
-imitatywnym, iluzorycznym charakterze tej dzielnicy, ale słowa te mają
-zbyt ostateczne i stanowcze znaczenie, by określić połowiczny i
-niezdecydowany charakter jej rzeczywistości. Język nasz nie posiada
-określeń, które by dozowały niejako stopień realności, definiowały jej
-giętkość. Powiedzmy bez ogródek: fatalnością tej dzielnicy jest, że nic
-w niej nie dochodzi do skutku, nic nie odbiega od swego definitivum,
-wszystkie ruchy rozpoczęte zawisają w powietrzu, wszystkie gesty
-wyczerpują się przedwcześnie i nie mogą przekroczyć pewnego martwego
-punktu. Mogliśmy już zauważyć wielką bujność i rozrzutność - w
-intencjach, w projektach i antycypacjach, która cechuje tę dzielnicę.
-Cała ona nie jest niczym innym jak fermentacją pragnień, przedwcześnie
-wybujałą i dlatego bezsilną i pustą. W atmosferze nadmiernej łatwości
-kiełkuje tutaj każda najlżejsza zachcianka, przelotne napięcie puchnie i
-rośnie w pustą, wydętą narośl, wystrzela szara i lekka wegetacja
-puszystych chwastów, bezbarwnych włochatych maków, zrobiona z nieważkiej
-tkanki majaku i haszyszu. Nad całą dzielnicą unosi się leniwy i
-rozwiązły fluid grzechu i domy, sklepy, ludzie wydają się niekiedy
-dreszczem na jej gorączkującym ciele, gęsią skórką na jej febrycznych
-marzeniach. Nigdzie, jak tu, nie czujemy się tak zagrożeni
-możliwościami, wstrząśnięci bliskością spełnienia, pobladli i bezwładni
-rozkosznym truchleniem ziszczenia. Lecz na tym się też kończy.
-Przekroczywszy pewien punkt napięcia, przypływ zatrzymuje się i cofa,
-atmosfera gaśnie i przekwita, możliwości więdną i rozpadają się w
-nicość, oszalałe szare maki ekscytacji rozsypują się w popiół. Będziemy
-wiecznie żałowali, żeśmy wtedy wyszli na chwilę z magazynu konfekcji
-podejrzanej konduity. Nigdy nie trafimy już doń z powrotem. Będziemy
-błądzili od szyldu do szyldu i mylili się setki razy. Zwiedzimy
-dziesiątki magazynów, trafimy do całkiem podobnych, będziemy wędrowali
-przez szpalery książek, wertowali czasopisma i druki, konferowali długo
-i zawile z panienkami o nadmiernym pigmencie i skażonej piękności, które
-nie potrafią zrozumieć naszych życzeń. Będziemy się wikłali w
-nieporozumieniach, aż cała nasza gorączka i podniecenie ulotni się w
-niepotrzebnym wysiłku, w straconej na próżno gonitwie. Nasze nadzieje
-były nieporozumieniem, dwuznaczny wygląd lokalu i służby- pozorem,
-konfekcja była prawdziwą konfekcją, a subiekt nie miał żadnych ukrytych
-intencyj. Świat kobiecy Ulicy Krokodylej odznacza się całkiem miernym
-zepsuciem, zagłuszonym grubymi warstwami przesądów moralnych i banalnej
-pospolitości. W tym mieście taniego materiału ludzkiego brak także
-wybujałości instynktu, brak niezwykłych i ciemnych namiętności. Ulica
-Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia
-wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego jak na
-papierową imitację, jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych,
-zeszłorocznych gazet.
-
-KARAKONY Było to w okresie szarych dni, które nastąpiły po świetnej
-kolorowości genialnej epoki mego ojca. Były to długie tygodnie depresji,
-ciężkie tygodnie bez niedziel i świąt, przy zamkniętym niebie i w
-zubożałym krajobrazie. Ojca już wówczas nie było. Górne pokoje
-wysprzątano i wynajęto pewnej telefonistce. Z całego ptasiego
-gospodarstwa pozostał nam jedyny egzemplarz, wypchany kondor, stojący na
-półce w salonie. W chłodnym półmroku zamkniętych firanek stał on tam,
-jak za życia, na jednej nodze, w pozie buddyjskiego mędrca, a gorzka
-jego, wyschła twarz ascety skamieniała w wyraz ostatecznej obojętności i
-abnegacji. Oczy wypadły, a przez wypłakane, łzawe orbity sypały się
-trociny. Tylko rogowate egipskie narośle na nagim potężnym dziobie i na
-łysej szyi, narośle i gruzły spłowiałobłękitnej barwy nadawały tej
-starczej głowie coś dostojnie hieratycznego. Pierzasty habit jego był
-już w wielu miejscach przeżarty przez mole i gubił miękkie, szare
-pierze, które Adela raz w tygodniu wymiatała wraz z bezimiennym kurzem
-pokoju. W wyłysiałych miejscach widać było workowe, grube płótno, z
-którego wyłaziły kłaki konopne. Miałem ukryty żal do matki za łatwość, z
-jaką przeszła do porządku dziennego nad stratą ojca. Nigdy go nie
-kochała - myślałem - a ponieważ ojciec nie był zakorzeniony w sercu
-żadnej kobiety, przeto nie mógł też wróść w żadną realność i unosił się
-wiecznie na peryferii życia, w półrealnych regionach, na krawędziach
-rzeczywistosci. Nawet na uczciwą obywatelską śmierć nie zasłużył sobie - 
-myślałem - wszystko u niego musiało, być dziwaczne i wątpliwe.
-Postanowiłem w stosownej chwili zaskoczyć matkę otwartą rozmową. Owego
-dnia (był ciężki dzień zimowy i od rana już sypał się miękki puch
-zmierzchu) matka miała migrenę i leżała na sofie samotnie w salonie. W
-tym rzadko odwiedzanym, paradnym pokoju panował od czasu zniknięcia ojca
-wzorowy porządek, pielęgnowany woskiem i szczotkami przez Adelę. Meble
-przykryte były pokrowcami; wszystkie sprzęty poddały się żelaznej
-dyscyplinie, jaką Adela roztoczyła nad tym pokojem. Tylko pęk piór
-pawich, stojących w wazie na komodzie, nie dał się utrzymać w ryzach.
-Był to element swawolny, niebezpieczny, o nieuchwytnej rewolucyjności,
-jak rozhukana klasa gimnazjastek, pełna dewocji w oczy, a rozpustnej
-swawoli poza oczyma. Świdrowały te oczy dzień cały i wierciły dziury w
-ścianach, mrugały, tłoczyły się, trzepocąc rzęsami, z palcem przy
-ustach, jedne przez drugie, pełne chichotu i psoty. Napełniały pokój
-świergotem i szeptem, rozsypywały się, jak motyle, dookoła
-wieloramiennej lampy, uderzały tłumem barwnym w matowe, starcze dziurki
-od kluczy. Nawet w obecności matki, leżącej z zawiązaną głową na sofie,
-nie mogły się powstrzymać, robiły perskie oczko, dawały sobie znaki,
-mówiły niemym, kolorowym alfabetem, pełnym sekretnych znaczeń. Irytowało
-mnie to szydercze porozumienie, ta migotliwa zmowa poza mymi plecami. Z
-kolanami przyciśniętymi do sofy matki, badając dwoma palcami, jakby w
-zamyśleniu, delikatną materię jej szlafroka, rzekłem niby mimochodem: - 
-Chciałem cię już od dawna zapytać: prawda, że to jest on? - I chociaż
-nie wskazałem nawet spojrzeniem na kondora, matka odgadła od razu,
-zmieszała się bardzo i spuściła oczy. Dałem umyślnie upłynąć chwili,
-żeby wykosztować jej zmieszanie, po czym z całym spokojem, opanowując
-wzbierający gniew, spytałem: - Jaki sens mają w takim razie te wszystkie
-plotki i kłamstwa, które rozsiewasz o ojcu? Lecz jej rysy, które w
-pierwszej chwili rozpadły się były w panice, zaczęły się znowu
-porządkować. - Jakie kłamstwa? - spytała mrugając oczyma, które były
-puste, nalane ciemnym błękitem, bez białka. - Znam je od Adeli - rzekłem
-- ale wiem, że pochodzą od ciebie; chcę wiedzieć prawdę. Usta jej drżały
-lekko, źrenice, unikając mego wzroku, powędrowały w kąt oka. - Nie
-kłamałam - rzekła, a usta- jej napęczniały i stały się małe zarazem.
-Uczułem, że mnie kokietuje jak kobieta mężczyznę. - Z tymi karakonami to
-prawda - sam przecież pamiętasz... - Zmieszałem się. Pamiętałem w
-istocie tę inwazję karakonów, ten zalew czarnego rojowiska, które
-napełniało ciemność nocną, pajęczą bieganiną. Wszystkie szpary pełne
-były drgających wąsów, każda szczelina mogła wystrzelić z nagła
-karakonem, z każdego pęknięcia podłogi mogła zlęgnąć się ta czarna
-błyskawica, lecąca oszalałym zygzakiem po podłodze. Ach, ten dziki obłęd
-popłochu, pisany błyszczącą, czarną linią na tablicy podłogi. Ach, te
-krzyki grozy ojca, skaczącego z krzesła na krzesło z dzirytem w ręku.
-Nie przyjmując jadła ani napoju, z wypiekami gorączki na twarzy, z
-konwulsją wstrętu wrytą dookoła ust, ojciec mój zdziczał zupełnie. Jasne
-było, że tego napięcia nienawiści żaden organizm długo wytrzymać nie
-może. Straszliwa odraza zamieniała jego twarz w stężałą maskę tragiczną,
-w której tylko źrenice, ukryte za dolną powieką, leżały na czatach,
-napięte jak cięciwy, w wiecznej podejrzliwości. Z dzikim wrzaskiem
-zrywał się nagle z siedzenia, leciał na oślep w kąt pokoju i już
-podnosił dziryt, na którym utkwiony ogromny karakon przebierał
-rozpaczliwie gmatwaniną swych nóg. Adela przychodziła wówczas blademu ze
-zgrozy z pomocą i odbierała lancę wraz z utkwionym trofeum, ażeby ją
-utopić w cebrzyku. Już wówczas jednak nie umiałbym był powiedzieć, czy
-obrazy te zaszczepiły mi opowiadania Adeli, czy też sam byłem ich
-świadkiem. Ojciec mój nie posiadał już wtedy tej siły odpornej, która
-zdrowych ludzi broni od fascynacji wstrętu. Zamiast odgraniczyć się do
-straszliwej siły atrakcyjnej tej fascynacji, ojciec mój, wydany na łup
-szału, wplątywał się w nią coraz bardziej. Smutne skutki nie dały długo
-na siebie czekać. Wnet pojawiły się pierwsze podejrzane znaki, które
-napełniły nas przerażeniem i smutkiem. Zachowanie ojca zmieniło się.
-Szał jego, euforia jego podniecenia przygasła. W ruchach i mimice jęły
-się zdradzać znaki złego sumienia. Zaczął nas unikać. Krył się dzień
-cały po kątach, w szafach, pod pierzyną. .Widziałem go nieraz, jak w
-zamyśleniu oglądał własne ręce, badał konsystencję skóry, paznokci, na
-których występować zaczęły czarne plamy, jak łuski karakona. W dzień
-opierał się jeszcze ostatkami sił, walczył, ale w nocy fascynacja
-uderzała nań potężnymi arakami. Widziałem go późną nocą, w świetle
-świecy stojącej na podłodze. Mój ojciec leżał na ziemi nagi, popstrzony
-czarnymi plamami totemu, pokreślony liniami żeber, fantastycznym
-rysunkiem przeświecającej na zewnątrz anatomii, leżał na czworakach,
-opętany fascynacją awersji, która go wciągała w głąb swych zawiłych
-dróg. Mój ojciec poruszał się wieloczłonkowym, skomplikowanym ruchem
-dziwnego rytuału, w którym ze zgrozą poznałem imitację ceremoniału
-karakoniego. Od tego czasu wyrzekliśmy się ojca. Podobieństwo do
-karakona występowało z dniem każdym wyraźniej - mój ojciec zamieniał się
-w karakona. Zaczęliśmy się przyzwyczajać do tego. Widywaliśmy go coraz
-rzadziej, całymi tygodniami znikał gdzieś na swych karakonich drogach - 
-przestaliśmy go odróżniać, zlał się w zupełności z tym czarnym
-niesamowitym plemieniem. Kto mógł powiedzieć, czy żył gdzieś jeszcze w
-jakiejś szparze podłogi, czy przebiegał nocami pokoje, zaplątany w afery
-karakonie, czy też był może między tymi martwymi owadami, które Adela co
-rana znaj-dowała brzuchem do góry leżące i najeżone nogami i które ze
-wstrętem brała na śmietniczkę i wyrzucała? - A jednak - powiedziałem
-zdetonowany - jestem pewny, że ten kondor to on. - Matka spojrzała na
-mnie spod rzęs: - Nie dręcz mnie, drogi - mówiłam ci już przecież, że
-ojciec podróżuje jako komiwojażer po kraju - przecież wiesz, że czasem w
-nocy przyjeżdża do domu, ażeby przed świtem jeszcze dalej odjechać.
-
-WICHURA Tej długiej i pustej zimy obrodziła ciemność w naszym mieście
-ogromnym, stokrotnym urodzajem. Zbyt długo snadź nie sprzątano na
-strychach i w rupieciarniach, stłaczano garnki na garnkach i flaszki na
-flaszkach, pozwalano narastać bez końca pustym bateriom butelek. Tam, w
-tych spalonych, wielkobelkowych lasach strychów i dachów ciemność
-zaczęła się wyradzać i dziko fermentować. Tam zaczęły się te czarne
-sejmy garnków, te wiecowania gadatliwe i puste, te bełkotliwe
-flaszkowania, bulgoty butli i baniek. Aż pewnej nocy wezbrały pod
-gontowymi przestworami falangi garnków i flaszek i popłynęły wielkim
-stłoczonym ludem na miasto. Strychy, wystrychnięte ze strychów,
-rozprzestrzeniały się jedne z drugich i wystrzelały czarnymi szpalerami,
-a przez przestronne ich echa przebiegały kawalkady tramów i belek,
-lansady drewnianych kozłów, klękających na jodłowe kolana, ażeby
-wypadłszy na wolność, napełnić przestwory nocy galopem krokwi i
-zgiełkiem płatwi i bantów. Wtedy to wylały się te czarne rzeki, wędrówki
-beczek i konwi, i płynęły przez noce. Czarne ich, połyskliwe, gwarne
-zbiegowiska oblegały miasto. Nocami mrowił się ten ciemny zgiełk naczyń
-i napierał jak armie rozgadanych ryb, niepowstrzymany najazd pyskujących
-skopców i bredzących cebrów. Dudniąc dnami, piętrzyły się wiadra, beczki
-i konwie, dyndały się gliniane stągwie zdunów, stare kapeluchy i
-cylindry dandysów gramoliły się jedna na drugie, rosnąc w niebo
-kolumnami, które się rozpadały. I wszystkie kołatały niezgrabnie kołkami
-drewnianych języków, mełły nieudolnie w drewnianych gębach bełkot klątw
-i obelg, bluźniąc błotem na całej przestrzeni nocy. Aż dobluźniły się,
-doklęły swego. Przywołane rechotem naczyń, rozplotkowanym od brzegu do
-brzegu, nadeszły wreszcie karawany, nadciągnęły potężne tabory wichru i
-stanęły nad nocą. Ogromne obozowisko, czarny ruchomy amfiteatr zstępować
-zaczął w potężnych kręgach ku miastu. I wybuchła ciemność ogromną
-wzburzoną wichurą i szalała przez trzy dni i trzy noce... - Nie
-pójdziesz dziś do szkoły - rzekła rano matka - jest straszna wichura na
-dworze. - W pokoju unosił się delikatny welon dymu, pachnący żywicą. Piec
-wył i gwizdał, jak gdyby uwiązana w nim była cała sfora psów czy
-demonów. Wielki bohomaz, wymalowany na jego pękatym brzuchu, wykrzywiał
-się kolorowym grymasem i fantastyczniał wzdętymi policzkami. Pobiegłem
-boso do okna. Niebo wydmuchane było wzdłuż i wszerz wiatrami.
-Srebrzystobiałe i przestronne, porysowane było w linie sił, natężone do
-pęknięcia, w srogie bruzdy, jakby zastygłe żyły cyny i ołowiu.
-Podzielone na pola energetyczne i drżące od napięć, pełne było utajonej
-dynamiki. Rysowały się w nim diagramy wichury, która sama niewidoczna i
-nieuchwytna, ładowała krajobraz potęgą. Nie widziało się jej. Poznawało
-się ją po domach, po dachach, w które wjeżdżała jej furia. Jeden po
-drugim strychy zdawały się rosnąć i wybuchać szaleństwem, gdy wstępowała
-w nie jej siła. Ogałacała place, zostawiała za sobą na ulicach białą
-pustkę, zamiatała całe połacie rynku do czysta. Ledwie tu i ówdzie giął
-się pod nią i trzepotał, uczepiony węgła domu, samotny człowiek. Cały
-plac rynkowy zdawał się wybrzuszać i lśnić pustą łysiną pod jej
-potężnymi przelotami. Na niebie wydmuchał wiatr zimne i martwe kolory,
-grynszpanowe, żółte i liliowe smugi, dalekie sklepienia i arkady swego
-labiryntu. Dachy stały pod tymi niebami czarne i krzywe, pełne
-niecierpliwości i oczekiwania. Te, w które wstąpił wicher, wstawały w
-natchnieniu, przerastały sąsiednie domy i prorokowały pod rozwichrzonym
-niebem. Potem opadały i gasły nie mogąc dłużej zatrzymać potężnego tchu,
-który leciał dalej i napełniał cały przestwór zgiełkiem i przerażeniem.
-I znów inne domy wstawały z krzykiem, w paroksyzmie jasnowidzenia, i
-zwiastowały. Ogromne buki koło kościoła stały z wniesionymi rękami, jak
-świadkowie wstrząsających objawień, i krzyczały, krzyczały. Dalej, za
-dachami rynku, widziałem dalekie mury ogniowe, nagie ściany szczytowe
-przedmieścia. Wspinały się jeden nad drugi i rosły, zesztywniałe z
-przerażenia i osłupiałe. Daleki, zimny, czerwony odblask zabarwiał je
-późnymi kolorami. Nie jedliśmy tego dnia obiadu, bo ogień w kuchni
-wracał kłębami dymu do izby. W pokojach było zimno i pachniało wiatrem.
-Około drugiej po południu wybuchł na przedmieściu pożar i rozszerzał się
-gwałtownie. Matka z Adelą zaczęły pakować pościel, futra i kosztowności.
-Nadeszła noc. Wicher wzmógł się na sile i gwałtowności, rozrósł się
-niepomiernie i objął cały przestwór. Już teraz nie nawiedzał domów i
-dachów, ale wybudował nad miastem wielopiętrowy, wielokrotny przestwór,
-czarny labirynt, rosnący w nieskończonych kondygnacjach. Z tego
-labiryntu wystrzelał całymi galeriami pokojów, wyprowadzał piorunem
-skrzydła i trakty, toczył z hukiem długie amfilady, a potem dawał się
-zapadać tym wyimaginowanym piętrom, sklepieniom i kazamatom i wzbijał
-się jeszcze wyżej, kształtując sam bezforemny bezmiar swym natchnieniem.
-Pokój drżał z lekka, obrazy na ścianach brzęczały. Szyby lśniły się
-tłustym odblaskiem lampy. Firanki na oknie wisiały wzdęte i pełne
-tchnienia tej burzliwej nocy. Przypomnieliśmy sobie, że ojca od rana nie
-widziano. Wczesnym rankiem, domyślaliśmy się, musiał udać się do sklepu,
-gdzie go zaskóczyła wichura, odcinając mu powrót. - Cały dzień nic nie
-jadł - biadała matka. Starszy subiekt Teodor podjął się wyprawić w noc i
-wichurę, żeby zanieść mu posiłek. Brat mój przyłączył się do wyprawy.
-Okutani w wielkie niedźwiedzie futra, obciążyli kieszenie żelazkami i
-moździerzami, balastem, który miał zapobiec porwaniu ich przez wichurę.
-Ostrożnie otworzono drzwi prowadzące w noc. Zaledwie subiekt i brat mój
-z wzdętymi płaszczami wkroczyli jedną nogą w ciemność, noc ich połknęła
-zaraz na progu domu. Wicher zmył momentalnie ślad ich wyjścia. Nie widać
-było przez okno nawet latarki, którą ze sobą zabrali. Pochłonąwszy ich,
-wicher na chwilę przycichł. Adela z matką próbowały na nowo rozpalić
-ogień pod kuchnią. Zapałki gasły, przez drzwiczki dmuchało popiołem i
-sadzą. Staliśmy pod drzwiami i nasłuchiwali. W lamentach wichru dawały
-się słyszeć wszelkie głosy, perswazje, nawoływania i gawędy. Zdawało się
-nam, że słyszymy wołanie o pomoc ojca zabłąkanego w wichurze, to znowu,
-że brat z Teodorem gwarzą beztrosko pod drzwiami. Wrażenie było tak
-łudzące, że Adela otworzyła drzwi i w samej rzeczy ujrzała Teodora i
-brata mego, wynurzających się z trudem z wichury, w której tkwili po
-pachy. Weszli zdyszani do sieni, zaciskając z wysiłkiem drzwi za sobą.
-Przez chwilę musieli wesprzeć się o odrzwia, tak silnie szturmował
-wicher do bramy. Wreszcie zasunęli rygiel i wiatr pognał dalej.
-Opowiadali bezładnie o nocy, o wichurze. Ich futra, nasiąkłe wiatrem,
-pachniały teraz powietrzem. Trzepotali powiekami w świetle; ich oczy,
-pełne jeszcze nocy, broczyły ciemnością za każdym uderzeniem powiek. Nie
-mogli dojść do sklepu, zgubili drogę i ledwo trafili z powrotem. Nie
-poznawali miasta, wszystkie ulice były jak przestawione. Matka
-podejrzewała, że kłamali. W istocie cała ta scena sprawiała wrażenie,
-jakby przez ten kwadrans stali w ciemności pod oknem, nie oddalając się
-wcale. A może naprawdę nie było już miasta i rynku, a wicher i noc
-otaczały nasz dom tylko ciemnymi kulisami, pełnymi wycia, świstu i
-jęków. Może nie było wcale tych ogromnych i żałosnych przestrzeni, które
-nam wicher sugerował, może nie było wcale tych opłakanych labiryntów,
-tych wielookiennych traktów i korytarzy, na których grał wicher, jak na
-długich czarnych fletach. Coraz bardziej umacniało się w nas
-przekonanie, że cała ta burza była tylko donkiszoterią nocną, imitującą
-na wąskiej przestrzeni kulis tragiczne bezmiary, kosmiczną bezdomność i
-sieroctwo wichury. Coraz częściej otwierały się teraz drzwi sieni i
-wpuszczały okutanego w opończe i szale gościa. Zziajany sąsiad lub
-znajomy wywijał się powoli z chustek, płaszczy i wyrzucał z siebie
-zdyszanym głosem opowiadania, urywane bezładne słowa, które
-fantastycznie powiększały, kłamliwie przesadzały bezmiar nocy.
-Siedzieliśmy wszyscy w jasno oświetlonej kuchni. Za ogniskiem kuchennym
-i czarnym, szerokim okapem komina prowadziło parę stopni do drzwi
-strychu. Na tych schodkach siedział starszy subiekt Teodor i
-nasłuchiwał, jak strych grał od wichru. Słyszał, jak w pauzach wichury
-miechy żeber strychowych składały się w fałdy i dach wiotczał i zwisał
-jak ogromne płuca, z których uciekł oddech, to znowu nabierał tchu,
-nastawiał się palisadami krokwi, rósł jak sklepienia gotyckie,
-rozprzestrzeniał się lasem belek, pełnym stokrotnego echa, i huczał jak
-pudło ogromnych basów. Ale potem zapominaliśmy o wichurze, Adela tłukła
-cynamon w dźwięcznym moździerzu. Ciotka Perazja przyszła w odwiedziny.
-Drobna, ruchliwa i pełna zabiegliwości, z koronką czarnego szala na
-głowie, zaczęła krzątać się po kuchni, pomagając Adeli. Adela oskubała
-koguta. Ciotka Perazja zapaliła pod okapem komina garść papierów i
-szerokie płaty płomienia wzlatywały z nich w czarną czeluść. Adela,
-trzymając koguta za szyję, uniosła go nad płomień, ażeby opalić na nim
-resztę pierza. Kogut zatrzepotał nagle w ogniu skrzydłami, zapiał i
-spłonął. Wtedy ciotka Perazja zaczęła się kłócić, kląć i złorzeczyć.
-Trzęsąc się ze złości, wygrażała rękami Adeli i matce. Nie rozumiałem, o
-co jej chodzi, a ona zacietrzewiała się coraz bardziej w gniewie i stała
-się jednym pękiem gestykulacji i złorzeczeń. Zdawało się, że w
-paroksyzmie złości rozgestykuluje się na części, że rozpadnie się,
-podzieli, rozbiegnie w sto pająków, rozgałęzi się po podłodze czarnym,
-migotliwym pękiem oszalałych karakonach biegów. Zamiast tego zaczęła
-raptownie maleć, kurczyć się, wciąż roztrzęsiona i rozsypująca się
-przekleństwami. Z nagła podreptała, zgarbiona i mała, w kąt kuchni,
-gdzie leżały drwa na opał i, klnąc i kaszląc, zaczęła gorączkowo
-przebierać wśród dźwięcznych drewien, aż znalazła dwie cienkie, żółte
-drzazgi. Pochwyciła je latającymi ze wzburzenia rękami, przymierzyła do
-nóg, po czym wspięła się na nie, jak na szczudła, i zaczęła na tych
-żółtych kulach chodzić, stukocąc po deskach, biegać tam i z powrotem
-wzdłuż skośnej linii podłogi, coraz szybciej i szybciej, potem wbiegła
-na ławkę jodłową, kuśtykając na dudniących deskach, a stamtąd na półkę z
-talerzami, dźwięczną, drewnianą półkę obiegającą ściany kuchni, i biegła
-po niej, kolankując na szczudłowych kulach, by wreszcie gdzieś w kącie,
-malejąc coraz bardziej, sczernieć, zwinąć się jak zwiędły, spalony
-papier, zetlić się w płatek popiołu, skruszyć w proch i w nicość.
-Staliśmy wszyscy bezradni wobec tej szalejącej furii złości, która sama
-siebie trawiła i pożerała. Z ubolewaniem patrzyliśmy na smutny przebieg
-tego paroksyzmu i z pewną ulgą wróciliśmy do naszych zajęć, gdy żałosny
-ten proces dobiegł swego naturalnego końca. Adela zadzwoniła znowu
-moździerzem, tłukąc cynamon, matka ciągnęła dalej przerwaną rozmowę, a
-subiekt Teodor, nasłuchując proroctw strychowych, stroił śmieszne
-grymasy, podnosił wysoko brwi i śmiał się do siebie.
-
-NOC WIELKIEGO SEZONU Każdy wie, że w szeregu zwykłych, normalnych lat
-rodzi niekiedy zdziwaczały czas ze swego łona lata inne, lata osobliwe,
-lata wyrodne, którym - jak szósty, mały palec u ręki - wyrasta kędyś
-trzynasty, fałszywy miesiąc. Mówimy fałszywy, gdyż rzadko dochodzi on do
-pełnego rozwoju. Jak dzieci późno spłodzone, pozostaje on w tyle ze
-wzrostem, miesiąc garbusek, odrośl w połowie uwiędła i raczej domyślna
-niż rzeczywista. Winna jest temu starcza niepowściągliwość lata, jego
-rozpustna i późna żywotność. Bywa czasem, że sierpień minie, a stary
-gruby pień lata rodzi z przyzwyczajenia jeszcze dalej, pędzi ze swego
-próchna te dni-dziczki, dni-chwasty, jałowe i idiotyczne, dorzuca na
-dokładkę, za darmo, dni-kaczany, puste i niejadalne - dni białe,
-zdziwione i niepotrzebne. Wyrastają one, nieregularne i nierówne, nie
-wykształcone i zrośnięte z sobą, jak palce potworkowatej ręki,
-pączkujące i zwinięte w figę. Inni porównywają te dni do apokryfów,
-wsuniętych potajemnie między rozdziały wielkiej księgi roku, do
-palimpsestów, skrycie włączonych pomiędzy jej stronice, albo do tych
-białych nie zadrukowanych kartek, na których oczy, naczytane do syta i
-pełne treści, broczyć mogą obrazami i gubić kolory na tych pustych
-stronicach, coraz bladziej i bladziej, ażeby wypocząć na ich nicości,
-zanim wciągnięte zostaną w labirynty nowych przygód i rozdziałów. Ach,
-ten stary, pożółkły romans roku, ta wielka, rozpadająca się księga
-kalendarza! Leży ona sobie zapomniana gdzieś w archiwach czasu, a treść
-jej rośnie dalej między okładkami, pęcznieje bez ustanku od gadulstwa
-miesięcy, od szybkiego samorództwa blagi, od bajania i marzeń, które się
-w niej mnożą. Ach, i spisując te nasze opowiadania, szeregując te
-historie o moim ojcu na zużytym marginesie jej tekstu, czy nie oddaję
-się tajnej nadziei, że wrosną one kiedyś niepostrzeżenie między zżółkłe
-kartki tej najwspanialszej, rozsypującej się księgi, że wejdą w wielki
-szelest jej stronic, który je pochłonie? To, o czym tu mówić będziemy,
-działo się tedy w owym trzynastym, nadliczbowym i niejako fałszywym
-miesiącu tego roku, na tych kilkunastu pustych kartkach wielkiej kroniki
-kalendarza. Ranki były podówczas dziwnie cierpkie i orzeźwiające. Po
-uspokojonym i chłodniejszym tempie czasu, po nowym całkiem zapachu
-powietrza, po odmiennej konsystencji światła poznać było, że weszło się
-w inną serię dni, w nową okolicę Bożego Roku. Głos drżał pod tymi nowymi
-niebami dźwięcznie i świeżo jak w nowym jeszcze i pustym mieszkaniu,
-pełnym zapachu lakieru, farb, rzeczy zaczętych i nie wypróbowanych. Z
-dziwnym wzruszeniem próbowało się nowego echa, napoczynało się je z
-ciekawością, jak w chłodny i trzeźwy poranek babkę do kawy w przeddzień
-podróży. Ojciec mój siedział znowu w tylnym kontuarze sklepu, w małej,
-sklepionej izbie, pokratkowanej jak ul w wielokomórkowe registratury i
-łuszczącej się bez końca warstwami papieru, listów i faktur. Z szelestu
-arkuszy, z nieskończonego kartkowania papierów wyrastała kratkowana i
-pusta egzystencja tego pokoju, z nieustannego przekładania plików
-odnawiała się w powietrzu z niezliczonych nagłówków firmowych apoteoza w
-formie miasta fabrycznego, widzianego z lotu ptaka, najeżonego dymiącymi
-kominami, otoczonego rzędami medali i ujętego w wywijasy i zakręty
-pompatycznych et i Comp. Tam siedział ojciec, jak w ptaszarni, na
-wysokim stołku, a gołębniki registratur szeleściły plikami papierów i
-wszystkie gniazda i dziuple pełne były świergotu cyfr. Głąb wielkiego
-sklepu ciemniała i wzbogacała się z dnia na dzień zapasami sukna,
-szewiotów, aksamitów i kortów. W ciemnych półkach, tych spichrzach i
-lamusach chłodnej, pilśniowej barwności, procentowała stokrotnie ciemna,
-odstała korowość rzeczy, mnożył się i sycił potężny kapitał jesieni. Tam
-rósł i ciemniał ten kapitał i rozsiadał się coraz szerzej na półkach,
-jak na galeriach jakiegoś wielkiego teatru, uzupełniając się jeszcze i
-pomnażając każdego rana nowymi ładunkami towaru, który w skrzyniach i
-pakach wraz z rannym chłodem wnosili na niedźwiedzich barach stękający,
-brodaci tragarze w oparach świeżości jesiennej i wódki. Subiekci
-wyładowywali te nowe zapasy sycących bławatnych kolorów i wypełniali
-nimi, kitowali starannie wszystkie szpary i luki wysokich szaf. Był to
-rejestr olbrzymi wszelakich kolorów jesieni, ułożony warstwami,
-usortowany odcieniami, idący w dół i w górę, jak po dźwięcznych
-schodach, po gamach wszystkich oktaw barwnych. Zaczynał się u dołu i
-próbował jękliwie i nieśmiało altowych spełzłości i półtonów,
-przechodził potem do spłowiałych popiołów dali, do gobelinowych błękitów
-i rosnąc ku górze coraz szerszymi akordami, dochodził do ciemnych
-granatów, do indyga lasów dalekich i do pluszu parków szumiących, ażeby
-potem poprzez wszystkie ochry, sangwiny, rudości i sepie wejść w
-szelestny cień więdnących ogrodów i dojść do ciemnego zapachu grzybów,
-do tchnienia próchna w głębiach nocy jesiennej i do głuchego
-akompaniamentu najciemniejszych basów. Ojciec mój szedł wzdłuż tych
-arsenałów sukiennej jesieni i uspokajał i uciszał te masy, ich
-wzbierającą moc, spokojną potęgę Pory. Chciał jak najdłużej utrzymać w
-całości te rezerwy zamagazynowanej barwności. Bał się łamać, wymieniać
-na gotówkę ten fundusz żelazny jesieni. Ale wiedział, czuł, że przyjdzie
-czas i wicher jesienny, pustoszący i ciepły wicher, powieje nad tymi
-szafami i wtedy puszczą one i nic nie zdoła powstrzymać ich wylewu, tych
-strumieni kolorowości, którymi wybuchną na miasto całe. Przychodziła
-pora Wielkiego Sezonu. Ożywiały się ulice. O szóstej godzinie po
-południu miasto zakwitało gorączką, domy dostawały wypieków, a ludzie
-wędrowali ożywieni jakimś wewnętrznym ogniem, naszminkowani i ubarwieni
-jaskrawo, z oczyma błyszczącymi jakąś odświętną, piękną i złą febrą. Na
-bocznych uliczkach, w cichych zaułkach, uchodzących już w wieczorną
-dzielnicę, miasto było puste. Tylko dzieci bawiły się na placykach pod
-balkonami, bawiły się bez tchu, hałaśliwie i niedorzecznie. Przykładały
-małe pęcherzyki do ust, ażeby wydmuchać je i naindyczyć się nagle
-jaskrawo w wielkie, gulgocące, rozpluskane narośle albo wykogucić się w
-głupią kogucią maskę, czerwoną i piejącą, w kolorowe jesienne maszkary
-fantastyczne i absurdalne. Zdawało się, że tak nadęte i piejące wzniosą
-się w powietrze długimi kolorowymi łańcuchami i jak jesienne klucze
-ptaków przeciągać będą nad miastem - fantastyczne flotylle z bibułki i
-pogody jesiennej. Albo woziły się wśród krzyków na małych zgiełkliwych
-wózkach, grających kolorowym turkotem kółek, szprych i dyszli. Wózki
-zjeżdżały naładowane ich krzykiem i staczały się w dół ulicy aż do nisko
-rozlanej, żółtej rzeczki wieczornej, gdzie rozpadały się na gruz
-krążków, kołków i patyczków. I podczas gdy zabawy dzieci stawały się
-coraz bardziej hałaśliwe i splątane, wypieki miasta ciemniały i
-zakwitały purpurą, nagle świat cały zaczynał więdnąć i czernieć i szybko
-wydzielał się zeń majaczliwy zmierzch, którym zarażały się wszystkie
-rzeczy. Zdradliwie i jadowicie szerzyła się ta zaraza zmierzchu wokoło,
-szła od rzeczy do rzeczy, a czego dotknęła, to wnet butwiało, czerniało,
-rozpadało się w próchno. Ludzie uciekali przed zmierzchem w cichym
-popłochu i naraz dosięgał ich ten trąd, i wysypywał się ciemną wysypką
-na czole, i tracili twarze, które odpadały wielkimi, bezkształtnymi
-plamami, i szli dalej, już bez rysów, bez oczu, gubiąc po drodze maskę
-po masce, tak że zmierzch roił się od tych larw porzuconych, sypiących
-się za ich ucieczką. Potem zaczynało wszystko zarastać czarną,
-próchniejącą korą, łuszczącą się wielkimi płatami, chorymi strupami
-ciemności. A gdy w dole wszystko rozprzęgło się i szło wniwecz w tej
-cichej zamieszce, w panice prędkiego rozkładu, w górze utrzymywał się i
-rósł coraz wyżej milczący alarm zorzy, drgający świergotem miliona
-cichych dzwonków, wzbierających wzlotem miliona cichych skowronków
-lecących razem w jedną wielką, srebrną nieskończoność. Potem była już
-nagle noc - wielka noc, rosnąca jeszcze podmuchami wiatru, które ją
-rozszerzały. W jej wielokrotnym labiryncie wyłupane były gniazda jasne:
-sklepy - wielkie, kolorowe latarnie, pełne spiętrzonego towaru i zgiełku
-kupujących. Przez jasne szyby tych latani można było śledzić zgiełkliwy
-i pełen dziwacznego ceremoniału obrzęd zakupów jesiennych. Ta wielka,
-fałdzista noc jesienna, rosnąca cieniami, roszerzona wiatrami, kryła w
-swych ciemnych fałdach jasne kieszenie, woreczki z kolorowym
-drobiazgiem, z pstrym towarem czekoladek, keksów, kolonialnej
-pstrokacizny. Te budki i kramiki, sklecone z pudełek po cukrach,
-wytapetowane jaskrawo reklamami czekolad, pełne mydełek, wesołej
-tandety, złoconych błahostek, cynfolii, trąbek, andrutów i kolorowych
-miętówek, były stacjami lekkomyślności, grzechotkami beztroski,
-rozsianymi na wiszarach ogromnej, labiryntowej, rozłopotanej wiatrami
-nocy. Wielkie i ciemne tłumy płynęły w ciemności, w hałaśliwym
-zmieszaniu, w szurgocie tysięcy nóg, w gwarze tysięcy ust - rojna,
-splątana wędrówka, ciągnąca arteriami jesiennego miasta. Tak płynęła ta
-rzeka, pełna gwaru, ciemnych spojrzeń, chytrych łypnięć, pokawałkowana
-rozmową, posiekana gawędą, wielka miazga plotek, śmiechów i zgiełku.
-Zdawało się, że to ruszyły tłumami jesienne, suche makówki sypiące
-makiem - głowygrzechotki, ludzie-kołatki. Mój ojciec chodził
-zdenerwowany i kolorowy od wypieków, z błyszczącymi oczyma, w jasno
-oświetlonym sklepie, i nasłuchiwał. Przez szyby wystawy i portalu
-dochodził tu z daleka szum miasta, stłumiony gwar płynącej ciżby. Nad
-ciszą sklepu płonęła jasno lampa naftowa, zwisająca z wielkiego
-sklepienia, i wypierała najmniejszy ślad cienia z wszystkich szpar i
-zakamarków. Pusta, wielka podłoga trzaskała w ciszy i liczyła w tym
-świetle wzdłuż i wszerz swe błyszczące kwadraty, szachownicę wielkich
-tafli, które rozmawiały ze sobą w ciszy trzaskami, odpowiadały sobie to
-tu, to tam głośnym pęknięciem. Za to sukna leżały ciche, bez głosu, w
-swej pilśniowej puszystości i podawały sobie wzdłuż ścian spojrzenia za
-plecami ojca, wymieniały od szafy do szafy ciche znaki porozumiewawcze.
-Ojciec nasłuchiwał. Jego ucho zdawało się w tej ciszy nocnej wydłużać i
-rozgałęziać poza okno: fantastyczny koralowiec, czerwony polip falujący
-w mętach nocy. Nasłuchiwał i słyszał. Słyszał z rosnącym niepokojem
-daleki przypływ tłumów, które nadciągały. Rozglądał się z przerażeniem
-po pustym sklepie. Szukał subiektów. Ale ci ciemni i rudzi aniołowie
-dokądś odlecieli. Pozostał on sam tylko, w trwodze przed tłuma-mi, które
-wnet miały zalać ciszę sklepu plądrującą hałaśliwą rzeszą i rozebrać
-między siebie, rozlicytować całą tę bogatą jesień, od lat zbieraną w
-wielkim zacisznym spichlerzu. Gdzie byli subiekci? Gdzie były te
-urodziwe cheruby, mające bronić ciemnych, sukiennych szańców? Ojciec
-podejrzewał bolesną myślą, że oto grzeszą gdzieś w głębi domu z córami
-ludzi. Stojąc nieruchomy i pełen troski, z błyszczącymi oczyma w jasnej
-ciszy sklepu, czuł wewnętrznym słuchem, co działo się w głębi domu, w
-tylnych komorach wielkiej kolorowej tej latarni. Dom otwierał się przed
-nim, izba za izbą, komora za komorą, jak dom z kart, i widział gonitwę
-subiektów za Adelą przez wszystkie puste i jasno oświetlone pokoje,
-schodami na dół, schodami do góry, aż wymknęła się im i wpadła do jasnej
-kuchni, gdzie zabarykadowała się kuchennym kredensem. Tam stała
-zdyszana, błyszcząca i rozbawiona, trzepocąca z uśmiechem wielkimi
-rzęsami. Subiekci chichotali, przykucnięci pode drzwiami. Okno kuchni
-otwarte było na wielką, czarną noc, pełną rojeń i splątania. Czarne,
-uchylone szyby płonęły refleksem dalekiej iluminacji. Błyszczące garnki
-i butle stały nieruchomo dokoła i lśniły w ciszy tłustą polewą. Adela
-wychylała ostrożnie przez okno swą kolorową, uszminkowaną twarz z
-trzepoczącymi oczyma. Szukała subiektów na ciemnym podwórzu, pewna ich
-zasadzki. I oto ujrzała ich, jak wędrowali ostrożnie, gęsiego, po wąskim
-gzymsie podokiennym wzdłuż ściany piętra, czerwonej odblaskiem dalekiej
-iluminacji, i skradali się do okna. Ojciec krzyknął z gniewu i rozpaczy,
-ale w tej chwili gwar głosów stał się całkiem bliski i nagle jasne okna
-sklepu zaludniły się bliskimi twarzami, wykrzywionymi śmiechem,
-rozgadanymi twarzami, które płaszczyły nosy na lśniących szybach. Ojciec
-stał się purpurowy ze wzburzenia i wskoczył na ladę. I kiedy tłum
-szturmem zdobywał tę twierdzę i wkraczał hałaśliwą ciżbą do sklepu,
-ojciec mój jednym skokiem wspiął się na półki z suknem i, uwisły wysoko
-nad tłumem, dął z całej siły w wielki puzon z rogu i trąbił na alarm.
-Ale sklepienie nie napełniło się szumem aniołów, śpieszących na pomoc, a
-zamiast tego każdemu jękowi trąby odpowiadał wielki, roześmiany chór
-tłumu. - Jakubie, handlować! Jakubie, sprzedawać! - wołali wszyscy, a
-wołanie to, wciąż powtarzane, rytmizowało się w chórze i przechodziło
-powoli w melodię refrenu, śpiewaną przez wszystkie gardła. Wtedy mój
-ojciec dał za wygraną, zeskoczył z wysokiego gzymsu i ruszył z krzykiem
-ku barykadom sukna. Wyolbrzymiony gniewem, z głową spęczniałą w pięść
-purpurową, wbiegł, jak walczący prorok, na szańce sukienne i jął
-przeciwko nim szaleć. Wpierał się całym ciałem w potężne bale wełny i
-wyważał je z osady, podsuwał się pod ogromne postawy sukna i unosił je
-na ladę z głuchym łomotem. Bale leciały rozwijając się z łopotem w
-powietrzu w ogromne chorągwie, półki wybuchały zewsząd wybuchami
-draperii, wodospadami sukna, jak pod uderzeniem Mojżeszowej laski. Tak
-wylewały się zapasy szaf, wymiotowały gwałtownie, płynęły szerokimi
-rzekami. Wypływała barwna treść półek, rosła, mnożyła się i zalewała
-wszystkie lady i stoły. Ściany sklepu znikły pod potężnymi formacjami
-tej sukiennej kosmogonii, pod tymi pasmami górskimi, piętrzącymi się w
-potężnych masywach. Otwierały się szerokie doliny wśród zboczy górskich
-i wśród szerokiego patosu wyżyn grzmiały linie kontynentów. Przestrzeń
-sklepu rozszerzyła się w panoramę jesiennego krajobrazu, pełną jezior i
-dali, a na tle tej scenerii ojciec wędrował wśród fałd i dolin
-fantastycznego Kanaanu, wędrował wielkimi krokami, z rękoma
-rozkrzyżowanymi proroczo w chmurach, i kształtował kraj uderzeniami
-natchnienia. A u dołu, u stóp tego Synaju, wyrosłego z gniewu ojca,
-gestykulował lud, złorzeczył i czcił Baala, i handlował. Nabierali pełne
-ręce miękkich fałd, drapowali się w kolorowe sukna, owijali się w
-zaimprowizowane domina i płaszcze i gadali bezładnie a obficie. Mój
-ojciec wyrastał nagle nad tymi grupami kupczących wydłużonych gniewem, i
-gromił z wysoka bałwochwalców potężnym słowem. Potem, ponoszony
-rozpaczą, wspinał się na wysokie galerie szaf, biegł obłędnie po bantach
-półek, po dudniących deskach ogołoconych rusztowań, ścigany przez obrazy
-bezwstydnej rozpusty, którą przeczuwał za plecami w głębi domu. Subiekci
-dosięgli właśnie żelaznego balkonu na wysokości okna i wczepieni w
-balustradę, pochwycili wpół Adelę i wyciągnęli ją przez okno,
-trzepocącą. oczyma i wlokącą za sobą smukłe nogi w jedwabnych
-pończochach. Gdy ojciec mój, przerażony ohydą grzechu, wrastał gniewem
-swych gestów w grozę krajobrazu, w dole beztroski lud Baala oddawał się
-wyuzdanej wesołości. Jakaś parodystyczna pasja, jakaś zaraza śmiechu
-opanowała tę gawiedź. Jakże można było żądać powagi od nich, od tego
-ludu kołatek i dziadków do orzechów! Jak można było żądać zrozumienia
-dla wielkich trosk ojca od tych młynków, mielących bezustannie kolorową
-miazgę słów! Głusi na gromy proroczego gniewu, przykucali ci handlarze w
-jedwabnych bekieszach małymi kupkami dookoła sfałdowanych gór materii,
-rozstrząsając gadatliwie wśród śmiechu zalety towaru. Ta czarna giełda
-roznosiła na swych prędkich językach szlachetną substancję krajobrazu,
-rozdrabniała ją siekaniną gadania i połykała niemal. Gdzie indziej stały
-grupy Żydów w kolorowych chałatach, w wielkich futrzanych kołpakach
-przed wysokimi wodospadami jasnych materii. Byli to mężowie Wielkiego
-Zgromadzenia, dostojni i pełni namaszczenia panowie, gładzący długie,
-pielęgnowane brody i prowadzący wstrzemięźliwe i dyplomatyczne rozmowy.
-Ale i w tej ceremonialnej konwersacji, w spojrzeniach, które wymieniali
-był błysk uśmiechniętej ironii. Wśród tych grup przewijał się pospolity
-lud, bezpostaciowy tłum, gawiedź bez twarzy i indywidualności. Wypełniał
-on niejako luki w krajobrazie, wyścielał tło dzwonkami i grzechotkami
-bezmyślnego gadania. Był to element błazeński, roztańczony tłum
-poliszynelów i arlekinów, który - sam bez poważnych intencyj handlowych
-- doprowadzał do absurdu gdzieniegdzie nawiązujące się tansakcje swymi
-błazeńskimi figlami. Stopniowo jednak, znudzony błaznowaniem, wesoły ten
-ludek rozpraszał się w dalszych okolicach krajobrazu i tam powoli gubił
-się wśród skalnych załomów i dolin. Prawdopodobnie jeden po drugim
-zapadały się te wesołki gdzieś w szczeliny i fałdy terenu, jak dzieci
-zmęczone zabawą po kątach i zakamarkach mieszkania w noc balową.
-Tymczasem ojcowie miasta, mężowie Wielkiego Synhedrionu, przechadzali
-się w grupach pełnych powagi i godności i prowadzili ciche, głębokie
-dysputy. Rozszedłszy się po całym, owym wielkim górzystym kraju,
-wędrowali po dwóch, po trzech na dalekich i krętych drogach. Małe i
-ciemne ich sylwety zaludniały całą tę pustynną wyżynę, nad którą zwisło
-ciężkie i ciemne niebo, sfałdowane i chmurne, poorane w długie
-równoległe bruzdy, w srebrne i białe skiby, ukazujące w głębi coraz
-dalsze pokłady swego uwarstwienia. Światło lampy stwarzało sztuczny
-dzień w owej krainie - dzień dziwny, dzień bez świtu i wieczoru. Ojciec
-mój uspokajał się powoli. Gniew jego układał się i zastygał w pokładach
-i warstwach krajobrazu. Siedział teraz na galeriach wysokich półek i
-patrzył w jesienniejący, rozległy kraj. Widział, jak na dalekich
-jeziorach odbywał się połów ryb. W maleńkich łupinkach łódek siedziało
-po dwóch rybaków, zapuszczając sieci w wodę. Na brzegach chłopcy
-dźwigali na głowach kosze, pełne trzepocącego się, srebrnego połowu.
-Wówczas to dostrzegł, jak grupy wędrowców w oddali zadzierały głowy ku
-niebu, wskazując coś wzniesionymi rękami. I wnet zaroiło się niebo jakąś
-kolorową wysypką, osypało się falującymi plamami, które rosły,
-dojrzewały i wnet napełniły przestworze dziwnym ludem ptaków, krążących
-i kołujących w wielkich, krzyżujących się spiralach. Całe niebo
-wypełniło się ich wzniosłym lotem, łopotem skrzydeł, majestatycznymi
-liniami cichych bujań. Niektóre z nich jak ogromne bociany płynęły
-nieruchomo na spokojnie rozpostartych skrzydłach, inne, podobne do
-kolorowych pióropuszów, do barbarzyńskich trofeów, trzepotały ciężko i
-niezgrabnie, ażeby utrzymać się na falach ciepłej aury; inne wreszcie,
-nieudolne konglomeraty skrzydeł, potężnych nóg i oskubanych szyj,
-przypominały źle wypchane sępy i kondory, z których wysypują się
-trociny. Były między nimi ptaki dwugłowe, ptaki wieloskrzydłe, były też
-i kaleki, kulejące w powietrzu jednoskrzydłym, niedołężnym lotem. Niebo
-stało się podobne do starego fresku, pełnego dziwolągów i fantastycznych
-zwierząt, które krążyły, wymijały się i znów wracały w kolorowych
-elipsach. Mój ojciec podniósł się na bantach, oblany nagłym blaskiem,
-wyciągnął ręce, przyzywając ptaki starym zaklęciem. Poznał je, pełen
-wzruszenia. Było to dalekie, zapomniane potomstwo tej ptasiej generacji,
-którą ongi Adela rozpędziła na wszystkie strony nieba. Wracało teraz,
-zwyrodniałe i wybujałe, to sztuczne potomstwo, to zdegenerowane plemię
-ptasie, zmarniałe wewnętrznie. Wystrzelone głupio wzrostem, wyogromnione
-niedorzecznie, było wewnątrz puste i bez życia. Cała żywotność tych
-ptaków przeszła w upierzenie, wybujała w fantastyczność. Było to jakby
-muzeum wycofanych rodzajów, rupieciarnia Raju ptasiego. Niektóre latały
-na wznak, miały ciężkie, niezgrabne dzioby, podobne do kłódek i zamków,
-obciążone kolorowymi naroślami, i były ślepe. Jakże wzruszył ojca ten
-powrót niespodziany, jakże zdumiewał się nad instynktem ptasim, nad tym
-przywiązaniem do Mistrza, które wygnany ów ród piastował jak legendę w
-duszy, ażeby wreszcie po wielu generacjach, w ostatnim dniu przed
-wygaśnięciem plemienia pociągnąć z powrotem w pradawną ojczyznę. Ale te
-papierowe, ślepe ptaki nie mogły już poznać ojca. Na darmo wołał na nie
-dawnym zaklęciem, zapomnianą mową ptasią, nie słyszały go i nie
-widziały. Nagle zagwizdały kamienie w powietrzu. To wesołki, głupie i
-bezmyślne plemię, jęły celować pociskami w fantastyczne niebo ptasie. Na
-darmo ojciec ostrzegał, na darmo groził zaklinającymi gestami, nie
-dosłyszano go, nie dostrzeżono. I ptaki spadały. Ugodzone pociskiem,
-obwisały ciężko i więdły już w powietrzu. Nim doleciały do ziemi, były
-już bezforemną kupą pierza. W mgnieniu oka pokryła się wyżyna tą dziwną,
-fantastyczną padliną. Zanim ojciec dobiegł do miejsca rzezi, cały ten
-świetny ród ptasi już leżał martwy, rozciągnięty na skałach. Teraz
-dopiero, z bliska, mógł ojciec obserwować całą lichotę tej zubożałej
-generacji, całą śmieszność jej tandetnej anatomii. Były to ogromne
-wiechcie piór, wypchane byle jak starym ścierwem. U wielu nie można było
-wyróżnić głowy, gdyż pałkowata ta część ciała nie nosiła żadnych znamion
-duszy. Niektóre pokryte były kudłatą, zlepioną sierścią, jak żubry, i
-śmierdziały wstrętnie. Inne przypominały garbate, łyse, zdechłe
-wielbłądy. Inne wreszcie były najwidoczniej z pewnego rodzaju papieru,
-puste w środku, a świetnie kolorowe na zewnątrz. Niektóre okazywały się
-z bliska niczym innym jak wielkimi pawimi ogonami, kolorowymi
-wachlarzami, w które niepojętym sposobem tchnięto jakiś pozór życia.
-Widziałem smutny powrót mego ojca. Sztuczny dzień zabarwiał się już
-powoli kolorami zwyczajnego poranka. W spustoszałym sklepie najwyższe
-półki syciły się barwami rannego nieba. Wśród fragmentów zgasłego
-pejzażu, wśród zburzonych kulis nocnej scenerii - ojciec widział
-wstających ze snu subiektów. Podnosili się spomiędzy bali sukna i
-ziewali do słońca. W kuchni, na piętrze, Adela, ciepła od snu i ze
-zmierzwionymi włosami, mełła kawę na młynku, przyciskając go do białej
-piersi, od której ziarna nabierały blasku i gorąca. Kot mył się w
-EOT;
-
-    /*
-    End of the Project Gutenberg EBook of Sklepy cynamonowe, by Bruno Schulz
-
-    *** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK SKLEPY CYNAMONOWE ***
-
-    This file should be named sklep10.txt or sklep10.zip
-    Corrected EDITIONS of our eBooks get a new NUMBER, sklep11.txt
-    VERSIONS based on separate sources get new LETTER, sklep10a.txt
-
-    Produced by Pawel Sobkowiak - Scanned and proofread by
-    Polska Biblioteka Internetowa
-
-    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
-    editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US
-    unless a copyright notice is included.  Thus, we usually do not
-    keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
-
-    We are now trying to release all our eBooks one year in advance
-    of the official release dates, leaving time for better editing.
-    Please be encouraged to tell us about any error or corrections,
-    even years after the official publication date.
-
-    Please note neither this listing nor its contents are final til
-    midnight of the last day of the month of any such announcement.
-    The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at
-    Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
-    preliminary version may often be posted for suggestion, comment
-    and editing by those who wish to do so.
-
-    Most people start at our Web sites at:
-    http://gutenberg.net or
-    http://promo.net/pg
-
-    These Web sites include award-winning information about Project
-    Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new
-    eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!).
-
-    Those of you who want to download any eBook before announcement
-    can get to them as follows, and just download by date.  This is
-    also a good way to get them instantly upon announcement, as the
-    indexes our cataloguers produce obviously take a while after an
-    announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter.
-
-    http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext03 or
-    ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext03
-
-    Or /etext02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90
-
-    Just search by the first five letters of the filename you want,
-    as it appears in our Newsletters.
-
-    Information about Project Gutenberg (one page)
-
-    We produce about two million dollars for each hour we work.  The
-    time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
-    to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright
-    searched and analyzed, the copyright letters written, etc.   Our
-    projected audience is one hundred million readers.  If the value
-    per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
-    million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text
-    files per month:  1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+
-    We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002
-    If they reach just 1-2% of the world's population then the total
-    will reach over half a trillion eBooks given away by year's end.
-
-    The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks!
-    This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
-    which is only about 4% of the present number of computer users.
-
-    Here is the briefest record of our progress (* means estimated):
-
-    eBooks Year Month
-
-        1  1971 July
-       10  1991 January
-      100  1994 January
-     1000  1997 August
-     1500  1998 October
-     2000  1999 December
-     2500  2000 December
-     3000  2001 November
-     4000  2001 October/November
-     6000  2002 December*
-     9000  2003 November*
-    10000  2004 January*
-
-    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created
-    to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium.
-
-    We need your donations more than ever!
-
-    As of February, 2002, contributions are being solicited from people
-    and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut,
-    Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois,
-    Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts,
-    Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New
-    Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio,
-    Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South
-    Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West
-    Virginia, Wisconsin, and Wyoming.
-
-    We have filed in all 50 states now, but these are the only ones
-    that have responded.
-
-    As the requirements for other states are met, additions to this list
-    will be made and fund raising will begin in the additional states.
-    Please feel free to ask to check the status of your state.
-
-    In answer to various questions we have received on this:
-
-    We are constantly working on finishing the paperwork to legally
-    request donations in all 50 states.  If your state is not listed and
-    you would like to know if we have added it since the list you have,
-    just ask.
-
-    While we cannot solicit donations from people in states where we are
-    not yet registered, we know of no prohibition against accepting
-    donations from donors in these states who approach us with an offer to
-    donate.
-
-    International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about
-    how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made
-    deductible, and don't have the staff to handle it even if there are
-    ways.
-
-    Donations by check or money order may be sent to:
-
-    Project Gutenberg Literary Archive Foundation
-    PMB 113
-    1739 University Ave.
-    Oxford, MS 38655-4109
-
-    Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment
-    method other than by check or money order.
-
-    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by
-    the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN
-    [Employee Identification Number] 64-622154.  Donations are
-    tax-deductible to the maximum extent permitted by law.  As fund-raising
-    requirements for other states are met, additions to this list will be
-    made and fund-raising will begin in the additional states.
-
-    We need your donations more than ever!
-
-    You can get up to date donation information online at:
-
-    http://www.gutenberg.net/donation.html
-
-    ***
-
-    If you can't reach Project Gutenberg,
-    you can always email directly to:
-
-    Michael S. Hart <hart@pobox.com>
-
-    Prof. Hart will answer or forward your message.
-
-    We would prefer to send you information by email.
-
-
-    **The Legal Small Print**
-
-
-    (Three Pages)
-
-    ***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START***
-    Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers.
-    They tell us you might sue us if there is something wrong with
-    your copy of this eBook, even if you got it for free from
-    someone other than us, and even if what's wrong is not our
-    fault. So, among other things, this "Small Print!" statement
-    disclaims most of our liability to you. It also tells you how
-    you may distribute copies of this eBook if you want to.
-
-    *BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK
-    By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
-    eBook, you indicate that you understand, agree to and accept
-    this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive
-    a refund of the money (if any) you paid for this eBook by
-    sending a request within 30 days of receiving it to the person
-    you got it from. If you received this eBook on a physical
-    medium (such as a disk), you must return it with your request.
-
-    ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS
-    This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks,
-    is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart
-    through the Project Gutenberg Association (the "Project").
-    Among other things, this means that no one owns a United States copyright
-    on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
-    distribute it in the United States without permission and
-    without paying copyright royalties. Special rules, set forth
-    below, apply if you wish to copy and distribute this eBook
-    under the "PROJECT GUTENBERG" trademark.
-
-    Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market
-    any commercial products without permission.
-
-    To create these eBooks, the Project expends considerable
-    efforts to identify, transcribe and proofread public domain
-    works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any
-    medium they may be on may contain "Defects". Among other
-    things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
-    corrupt data, transcription errors, a copyright or other
-    intellectual property infringement, a defective or damaged
-    disk or other eBook medium, a computer virus, or computer
-    codes that damage or cannot be read by your equipment.
-
-    LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
-    But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
-    [1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may
-    receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims
-    all liability to you for damages, costs and expenses, including
-    legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
-    UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
-    INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
-    OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
-    POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.
-
-    If you discover a Defect in this eBook within 90 days of
-    receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
-    you paid for it by sending an explanatory note within that
-    time to the person you received it from. If you received it
-    on a physical medium, you must return it with your note, and
-    such person may choose to alternatively give you a replacement
-    copy. If you received it electronically, such person may
-    choose to alternatively give you a second opportunity to
-    receive it electronically.
-
-    THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER
-    WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
-    TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
-    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
-    PARTICULAR PURPOSE.
-
-    Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
-    the exclusion or limitation of consequential damages, so the
-    above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
-    may have other legal rights.
-
-    INDEMNITY
-    You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation,
-    and its trustees and agents, and any volunteers associated
-    with the production and distribution of Project Gutenberg-tm
-    texts harmless, from all liability, cost and expense, including
-    legal fees, that arise directly or indirectly from any of the
-    following that you do or cause:  [1] distribution of this eBook,
-    [2] alteration, modification, or addition to the eBook,
-    or [3] any Defect.
-
-    DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
-    You may distribute copies of this eBook electronically, or by
-    disk, book or any other medium if you either delete this
-    "Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
-    or:
-
-    [1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
-         requires that you do not remove, alter or modify the
-         eBook or this "small print!" statement.  You may however,
-         if you wish, distribute this eBook in machine readable
-         binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
-         including any form resulting from conversion by word
-         processing or hypertext software, but only so long as
-         *EITHER*:
-
-         [*]  The eBook, when displayed, is clearly readable, and
-              does *not* contain characters other than those
-              intended by the author of the work, although tilde
-              (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
-              be used to convey punctuation intended by the
-              author, and additional characters may be used to
-              indicate hypertext links; OR
-
-         [*]  The eBook may be readily converted by the reader at
-              no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
-              form by the program that displays the eBook (as is
-              the case, for instance, with most word processors);
-              OR
-
-         [*]  You provide, or agree to also provide on request at
-              no additional cost, fee or expense, a copy of the
-              eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
-              or other equivalent proprietary form).
-
-    [2]  Honor the eBook refund and replacement provisions of this
-         "Small Print!" statement.
-
-    [3]  Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the
-         gross profits you derive calculated using the method you
-         already use to calculate your applicable taxes.  If you
-         don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
-         payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation"
-         the 60 days following each date you prepare (or were
-         legally required to prepare) your annual (or equivalent
-         periodic) tax return.  Please contact us beforehand to
-         let us know your plans and to work out the details.
-
-    WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
-    Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of
-    public domain and licensed works that can be freely distributed
-    in machine readable form.
-
-    The Project gratefully accepts contributions of money, time,
-    public domain materials, or royalty free copyright licenses.
-    Money should be paid to the:
-    "Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
-
-    If you are interested in contributing scanning equipment or
-    software or other items, please contact Michael Hart at:
-    hart@pobox.com
-
-    [Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only
-    when distributed free of all fees.  Copyright (C) 2001, 2002 by
-    Michael S. Hart.  Project Gutenberg is a TradeMark and may not be
-    used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be
-    they hardware or software or any other related product without
-    express permission.]
-
-    *END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END*
-
-    */
-}