jskelet 0.6.2 → 0.6.3

package/docs/05-islands.md

@@ -1,486 +1,486 @@
-# 05 — Island'lar
-
-Bu belge etkileşimin nasıl eklendiğini anlatır: `data-island` sözleşmesi, props
-geçişi, üç hidrasyon stratejisi ve IntersectionObserver mantığı,
-`client/entries/*` yapısı ve sayfa başına ek entry yükleme, runtime API'si
-(`register`, `registerAll`, `hydrate`, `observeDocument`, `start`), island'lar
-arası durum paylaşımı için `createStore`, DOM yardımcıları, `startSafeImages` ve
-ertelenmiş panel (fragment) deseni. Modelin *neden* böyle olduğu
-[02-mimari.md](./02-mimari.md)'de, bundle'ın nasıl üretildiği
-[08-build.md](./08-build.md)'de.
-
-## Sözleşme
-
-Sunucu HTML'i tamdır; island yalnızca davranış ekler. Üç parça var.
-
-**1. Şablonda işaret.**
-
-```ejs
-<div data-island="counter" data-island-props='{"start":5}'></div>
-```
-
-**2. Island modülü — `mount` adlı named export.**
-
-```js
-// client/islands/counter.js
-/**
- * @param {HTMLElement} element
- * @param {{ start?: number }} props
- * @returns {void | (() => void)} temizlik fonksiyonu (opsiyonel)
- */
-export function mount(element, props) {
-  let value = props.start ?? 0;
-  // …
-}
-```
-
-**3. Entry'de kayıt.**
-
-```js
-// client/entries/main.js
-import { registerAll, start } from "jskelet/client";
-
-registerAll({
-  counter: () => import("../islands/counter.js"),
-});
-
-start();
-```
-
-Loader'ın dinamik import olması modelin özü: modül yalnızca sayfada o island
-gerçekten varsa **ve** bağlanma koşulu sağlandığında indirilir. Bu haritayı
-büyütmek ilk yükü büyütmez.
-
-## HTML attribute'ları
-
-| Attribute | Anlamı |
-| --- | --- |
-| `data-island="ad"` | Bağlanacak island'ın kayıtlı adı. Zorunlu. |
-| `data-island-props='{"…":…}'` | JSON props. Ayrıştırılamazsa konsola hata basılır ve `{}` geçilir. |
-| `data-island-eager` | Görünürlükten bağımsız, hemen bağla. |
-| `data-island-idle` | Görünür olsa bile `load` + boş zamana kadar bekle. |
-| `data-island-ready="true"` | **Framework yazar.** `mount()` başarıyla döndükten sonra eklenir; CSS ve testler bunu okuyabilir. |
-
-`data-island-props` içeriği HTML attribute'u olduğu için tek tırnakla sarmak en
-kolay yoldur. Değerleri sunucuda üretiyorsanız `jsonScript()` ya da `attrs()`
-kullanmak kaçış hatalarını önler:
-
-```ejs
-<div <%- attrs({ "data-island": "chart", "data-island-props": JSON.stringify({ symbol }) }) %>></div>
-```
-
-## Hidrasyon stratejileri
-
-### Varsayılan: görünürlüğe bağlı
-
-Her island bir `IntersectionObserver`'a verilir (`rootMargin: "200px 0px"`).
-Ekranda olanlar zaten ilk gözlemde tetiklenir; ekran dışındakiler kaydırılana
-kadar hiç indirilmez. Element bir kez görününce gözlemden çıkarılır.
-
-Bağlama işi ayrıca boş zamana kaydırılır (`requestIdleCallback`,
-`timeout: 500`; desteklenmiyorsa `setTimeout(fn, 0)`): aynı anda görünen çok
-sayıda island tek bir uzun task'a dönüşürse TBT ve INP bozulur.
-
-### `data-island-eager`
-
-Görünürlük beklenmez, doğrudan bağlanır. Header davranışı, çerez bandı, tema
-değiştirici gibi sayfa genelinde geçerli island'lar için.
-
-```ejs
-<header data-island="header" data-island-eager></header>
-```
-
-### `data-island-idle`
-
-Görünür olsa bile `load` olayı tamamlanıp ana iş parçacığı boşalana kadar
-bekletilir. İlk ekranda görünen ama kritik olmayan ağır modüller — örneğin
-grafik kütüphanesi çeken bir mini grafik — LCP ile yarışmasın diye.
-
-```ejs
-<div data-island="sparkline" data-island-idle></div>
-```
-
-Sayfa yüklendiğinde `document.readyState` zaten `complete` ise bekleme atlanır
-ve doğrudan boş zamana kaydırılır.
-
-### Gizli elementler
-
-`hidden` bir drawer ya da dialog'un düzen kutusu yoktur ve
-`IntersectionObserver` onu **asla** bildirmez. Bu yüzden `hydrate()` ölçümleri
-tek seferde okur (`getClientRects().length > 0`) ve kutusu olmayan elementleri
-gözlemciye vermek yerine doğrudan bağlar. Ölçümlerin tek seferde okunması da
-bilinçli: araya yazma girmediği için tek reflow olur.
-
-Pratik sonucu: bir modal'ı `hidden` başlatabilirsiniz, island'ı yine bağlanır.
-
-## `client/` dizini
-
-```
-client/
-├── entries/
-│   ├── main.js       her sayfada yüklenen ortak bootstrap (veya main.ts)
-│   └── chart.js      yalnızca isteyen sayfalarda
-└── islands/
-    ├── counter.ts    .js veya .ts
-    └── chart.js
-```
-
-`client/entries/*.{js,ts,mts}` içindeki **her dosya bir esbuild entry'sidir**.
-`main.js` (veya `main.ts`) layout tarafından her sayfada yüklenir (manifest'te
-varsa). Ek entry'ler yalnızca onları isteyen sayfalarda yüklenir. Aynı stem için
-iki uzantı (`main.js` + `main.ts`) build hatasıdır.
-
-```js
-// controller — manifest anahtarı her zaman *.js kalır
-return { view: "pages/markets", entries: ["chart.js"] };
-```
-
-Layout `entries` dizisindeki her adı `asset(entry)` ile çözüp bir
-`<script type="module">` basar. Ad manifest anahtarıdır (`chart.js`), kaynak
-dosya `chart.ts` olsa bile hash'siz anahtar `.js` kalır.
-
-Paylaşılan `@/lib` modülleri sunucuda da import ediliyorsa **`.js` kalsın** —
-Node runtime `.ts` çözmez; `.ts` yalnızca esbuild client hattında derlenir.
-
-Kod bölme (`splitting: true`) açık: iki entry'nin paylaştığı modüller ortak bir
-chunk'a çıkar ve iki kez indirilmez.
-
-`client/islands/` bir zorunluluk değil, yalnızca yaygın düzen; island modülleri
-entry'den erişilebilen herhangi bir yerde olabilir. `@/` alias'ı hem sunucuda
-hem bundle'da çalışır, böylece `lib/` altındaki paylaşılan modüller aynı import
-stilini kullanabilir.
-
-## Runtime API — `jskelet/client`
-
-### `register(name, loader)`
-
-Tek bir island kaydeder. `loader` `Promise<{ mount }>` döndüren bir fonksiyon
-olmalıdır.
-
-```js
-import { register } from "jskelet/client";
-
-register("counter", () => import("../islands/counter.js"));
-```
-
-### `registerAll(entries)`
-
-Nesne biçiminde toplu kayıt. Pratikte tercih edilen biçim.
-
-```js
-registerAll({
-  counter: () => import("../islands/counter.js"),
-  drawer: () => import("../islands/drawer.js"),
-});
-```
-
-### `hydrate(root?)`
-
-`root` (varsayılan `document`) altındaki tüm `[data-island]` elementlerini tarar
-ve bağlanma stratejisine göre işler. Zaten bağlanmış elementler atlanır.
-
-Bir island'ı elle yeniden taramak gerektiğinde (ör. kendi kodunuzla DOM
-eklediyseniz) doğrudan çağırabilirsiniz:
-
-```js
-container.innerHTML = html;
-hydrate(container);
-```
-
-### `observeDocument()`
-
-`document.body` üzerine bir `MutationObserver` kurar ve sonradan DOM'a eklenen
-island'ları da yakalar (infinite scroll, portal, fragment yükleme).
-`MutationObserver` örneğini döndürür, böylece gerekirse `disconnect()`
-edilebilir.
-
-### `start()`
-
-Tipik bootstrap: `DOMContentLoaded` beklenir (gerekiyorsa), sonra `hydrate()` ve
-`observeDocument()` çağrılır.
-
-```js
-registerAll({ /* … */ });
-start();
-```
-
-### Bağlanma davranışı ve hatalar
-
-- Bir element aynı island adıyla **iki kez bağlanmaz**; kayıt element bazında
-  `WeakMap` içinde tutulur.
-- Kayıtlı olmayan bir ad için konsola uyarı basılır:
-  `[island] not registered: <name>`.
-- Modül import'u ya da `mount()` hata verirse konsola hata basılır
-  (`[island] <name> failed to load`) ve **sayfanın kalanı etkilenmez**.
-- `mount()` başarıyla dönerse elemente `data-island-ready="true"` yazılır.
-- `mount()` bir temizlik fonksiyonu döndürebilir; framework onu saklar ve
-  `unmount()` çağrıldığında işletir (aşağıya bakın).
-
-### `unmount(root?)`
-
-`root` altındaki island'ları söker: saklanan temizlik fonksiyonlarını çağırır,
-`data-island-ready` işaretini kaldırır ve kaydı siler, böylece aynı düğüm
-tekrar DOM'a girerse yeniden bağlanabilir. `root`'un kendisi de island olabilir.
-
-DOM'un bir bölgesini değiştirirken çağrılması **zorunlu**:
-
-```js
-import { hydrate, unmount } from "jskelet/client";
-
-unmount(container);
-container.innerHTML = html;
-hydrate(container);
-```
-
-Atlanması en kolay gözden kaçan sızıntı biçimini üretiyor. `innerHTML` ile
-değiştirilen bir bölgenin island'ları DOM'dan çıkar, ama `document`/`window`
-üzerine kurdukları dinleyiciler ve `setInterval`'ları yaşamaya devam eder;
-birkaç takastan sonra aynı iş onlarca kez çalışır.
-
-```js
-export function mount(element) {
-  const timer = setInterval(() => tick(element), 1000);
-  const onResize = () => layout(element);
-  window.addEventListener("resize", onResize);
-
-  return () => {
-    clearInterval(timer);
-    window.removeEventListener("resize", onResize);
-  };
-}
-```
-
-`swap()` ve form yardımcıları `unmount()`u kendileri çağırıyor; elle DOM
-değiştirdiğiniz yerlerde siz çağırıyorsunuz.
-
-### `swap(target, url, options?)` ve `startSwapLinks(root?)`
-
-Bir bölgeyi sunucudan gelen parçayla değiştirir: eski alt ağacı söker, içeriği
-yazar, yeniden hidre eder ve odağı kaybolmuşsa geri getirir.
-
-```html
-<a href="/_fragment/satirlar?sayfa=2" data-swap="#satirlar">Sonraki</a>
-```
-
-Sunucu tarafı ve tüm seçenekler
-[12-panel-ve-oturum.md](./12-panel-ve-oturum.md)'de.
-
-### `enhanceForm(form)` ve `startForms(root?)`
-
-`data-enhance` taşıyan formları sayfa yenilemeden gönderir; JS kapalıyken
-normal POST + yönlendirme akışı çalışmaya devam eder. Sözleşmenin tamamı
-[12-panel-ve-oturum.md](./12-panel-ve-oturum.md)'de.
-
-## Durum paylaşımı: `createStore`
-
-React Context'in yerine kullanılan minimal pub/sub. `useSyncExternalStore`
-köprüsünün yerini alır: doğrudan `subscribe`.
-
-```js
-// client/stores/theme.js
-import { createStore } from "jskelet/client";
-
-export const theme = createStore("light");
-```
-
-```js
-// client/islands/theme-toggle.js
-import { theme } from "../stores/theme.js";
-
-export function mount(element) {
-  const paint = (value) => {
-    element.textContent = value === "light" ? "Koyu tema" : "Açık tema";
-  };
-
-  const unsubscribe = theme.subscribe(paint);
-  paint(theme.get());
-
-  element.addEventListener("click", () => {
-    theme.set((prev) => (prev === "light" ? "dark" : "light"));
-  });
-
-  return unsubscribe;
-}
-```
-
-API:
-
-| Üye | Davranış |
-| --- | --- |
-| `get()` | Anlık değer |
-| `set(next)` | Değer ya da `(prev) => next` fonksiyonu. Değer **aynıysa** (`===`) dinleyiciler tetiklenmez. |
-| `subscribe(listener)` | Dinleyici ekler, kaldıran fonksiyonu döndürür. Abone olurken mevcut değerle çağrılmaz — ilk boyamayı kendiniz yapın. |
-
-## DOM yardımcıları
-
-`jskelet/client` island'ların paylaştığı küçük bir yardımcı seti verir.
-
-| Fonksiyon | İmza | Davranış |
-| --- | --- | --- |
-| `qs` | `(root, selector) => HTMLElement \| null` | `querySelector` |
-| `qsa` | `(root, selector) => HTMLElement[]` | `querySelectorAll`, gerçek dizi olarak |
-| `on` | `(target, type, handler, options?) => () => void` | Dinleyici ekler ve **kaldıran fonksiyonu döndürür** |
-| `onClick` | `(root, selector, handler) => () => void` | Delege edilmiş click; `handler(event, target)` |
-| `debounce` | `(ms, fn) => fn` | Son çağrıdan `ms` sonra çalışır |
-| `raf` | `(fn) => fn` | Çağrıları tek bir `requestAnimationFrame`'de birleştirir |
-| `toggleClass` | `(element, name, active) => void` | `classList.toggle` |
-| `getOverlayRoot` | `() => HTMLElement` | `#jskelet-overlays` ya da `body` |
-
-`on()` ve `onClick()`'in kaldırıcı döndürmesi, `mount()`'un temizlik
-fonksiyonuyla doğal olarak eşleşir:
-
-```js
-import { on, onClick, raf } from "jskelet/client";
-
-export function mount(element) {
-  const offClick = onClick(element, "[data-tab]", (event, target) => {
-    selectTab(target.dataset.tab);
-  });
-
-  const offScroll = on(window, "scroll", raf(() => updateShadow(element)), {
-    passive: true,
-  });
-
-  return () => {
-    offClick();
-    offScroll();
-  };
-}
-```
-
-`getOverlayRoot()` modal/drawer içeriğini taşımak için: layout'ta
-`<div id="jskelet-overlays"></div>` varsa oraya, yoksa `body`ye. Portal,
-`overflow` ya da `transform` taşıyan bir ata elementin `position: fixed`
-overlay'i kırpmasını engeller.
-
-## `startSafeImages()`
-
-Yüklenemeyen görseller için tek bir belge dinleyicisi. **Bilinçli olarak island
-değildir:** görsel ağırlıklı bir sayfada 80+ `<img>` olabiliyor ve her birine
-ayrı island bağlamak (gözlemci + dinamik import + mount) sırf hata ihtimali için
-ciddi bir hidrasyon yükü.
-
-```js
-// client/entries/main.js
-import { registerAll, start, startSafeImages } from "jskelet/client";
-
-registerAll({ /* … */ });
-startSafeImages();
-start();
-```
-
-Kullanım, şablon tarafında:
-
-```ejs
-<%# 1. Minimal: framework ölçüleri koruyan bir blokla değiştirir %>
-<img src="/kapak.png" alt="Kapak" width="640" height="360" data-safe-image>
-
-<%# 2. Kendi hata görünümü %>
-<div data-safe-image-host>
-  <img src="/kapak.png" alt="Kapak" data-safe-image>
-  <template data-safe-image-fallback>
-    <div class="flex h-40 items-center justify-center bg-slate-100">Görsel yok</div>
-  </template>
-</div>
-```
-
-Nasıl çalışır:
-
-- Belgeye **yakalama fazında** tek bir `error` dinleyicisi kurulur. `error`
-  olayı kabarmaz ama yakalama fazında görülebilir; bu yüzden tek dinleyici tüm
-  görselleri karşılar ve sonradan DOM'a eklenenler de kendiliğinden kapsanır.
-- `data-safe-image-host` sarmalayıcısı **ve** içinde
-  `<template data-safe-image-fallback>` varsa sarmalayıcının tamamı template
-  içeriğiyle değiştirilir. Framework hiçbir stil dayatmaz.
-- Yoksa görselin yerine minimal bir blok konur: `role="img"`, `alt` (ya da
-  `data-fallback-label`) değeri `aria-label` olarak, görselin `className`i artı
-  `data-fallback-class`, ve `width`/`height` varsa aynı ölçüler inline style
-  olarak. Ölçülerin korunması değiştirme sırasında düzen kaymasını (CLS)
-  önler.
-- JS çalışmadan önce başarısız olmuş görseller olay üretmez; bu yüzden bir kez
-  tarama yapılır (`requestIdleCallback`, `timeout: 2000`): `complete` olup
-  `naturalWidth === 0` olanlar değiştirilir.
-
-## Ertelenmiş panel (fragment) deseni
-
-Ağır ve ikincil bir bölümü (yorumlar, ilgili haberler, uzun bir tablo) ilk HTML
-yanıtından tamamen çıkarmak istediğinizde island + layout'suz render birleşimi
-kullanılır. Framework'te bunun için özel bir API yok; iki hazır parçanın
-kombinasyonu:
-
-**1. Sunucuda layout'suz bir fragment ucu** (`renderView`, bkz.
-[03-routing.md](./03-routing.md)):
-
-```js
-// routes/80-fragments.mjs
-export default function register(app, { renderView }) {
-  app.get("/_fragment/yorumlar/:id", async (req, res) => {
-    const comments = await getComments(req.params.id);
-    res.type("html").send(await renderView("fragments/comments", { comments }));
-  });
-}
-```
-
-**2. Sayfada bir yer tutucu island.** Görünürlüğe bağlı bağlandığı için,
-ziyaretçi o bölüme kaydırmazsa ne modül ne de fragment indirilir:
-
-```ejs
-<div data-island="deferred" data-island-props='{"src":"/_fragment/yorumlar/42"}'></div>
-```
-
-**3. Island fragment'ı çekip yerleştirir ve içindeki island'ları hidre eder:**
-
-```js
-// client/islands/deferred.js
-import { hydrate } from "jskelet/client";
-
-export async function mount(element, { src }) {
-  try {
-    const response = await fetch(src, { headers: { accept: "text/html" } });
-    if (!response.ok) return;
-
-    element.innerHTML = await response.text();
-    hydrate(element);
-  } catch {
-    // İkincil içerik: sessizce vazgeç, sayfanın kalanı etkilenmesin.
-  }
-}
-```
-
-`observeDocument()` zaten çalışıyorsa son satırdaki `hydrate()` çağrısı
-gereksizdir; yine de açıkça çağırmak, `start()` kullanmayan bir kurulumda da
-doğru davranmasını sağlar.
-
-Fragment yolları için `/_fragment/` öneki önerilir: varsayılan `prewarmSkip`
-listesinde olduğu için ısıtma turu bu uçları taramaz
-([06-cache.md](./06-cache.md)).
-
-## Ortam değişkenleri ve `clientEnv`
-
-Tarayıcıda `process` yoktur, ama sunucuyla paylaşılan modüller yine de
-`process.env` okuyabilir. `jskelet.config.mjs` → `clientEnv` ile bildirilen
-anahtarlar build zamanında bundle'a gömülür:
-
-```js
-export default {
-  clientEnv: ["PUBLIC_WS_URL", "PUBLIC_CDN"],
-};
-```
-
-Next'teki `NEXT_PUBLIC_*` ile aynı sözleşme, ama hangi anahtarın herkese açık
-olduğu isimden değil config'ten belli. `process.env`in tamamı tek nesne olarak
-define edilir, yani listede olmayan bir anahtar okunduğunda çökme yerine
-`undefined` döner. `NODE_ENV` her zaman gömülür.
-
-## Tarayıcı desteği
-
-Bundle hedefi sabittir: `chrome111`, `edge111`, `firefox111`, `safari16.4`. ESM
-+ dinamik import + `IntersectionObserver` island modelinin zaten alt sınırı;
-daha eskisine transpile etmek çıktıyı büyütüp hiçbir ziyaretçi kazandırmıyor.
-JS hiç çalışmasa da sunucu HTML'i tam olduğu için sayfa okunur kalır.
-
-## Sırada ne var
-
-- Bundle, hash'ler ve `entries` manifest'i: [08-build.md](./08-build.md)
-- `entries` alanının controller tarafı: [03-routing.md](./03-routing.md)
-- Island durumunu dev panelinden izlemek: [09-dev-araclari.md](./09-dev-araclari.md)
+# 05 — Island'lar
+
+Bu belge etkileşimin nasıl eklendiğini anlatır: `data-island` sözleşmesi, props
+geçişi, üç hidrasyon stratejisi ve IntersectionObserver mantığı,
+`client/entries/*` yapısı ve sayfa başına ek entry yükleme, runtime API'si
+(`register`, `registerAll`, `hydrate`, `observeDocument`, `start`), island'lar
+arası durum paylaşımı için `createStore`, DOM yardımcıları, `startSafeImages` ve
+ertelenmiş panel (fragment) deseni. Modelin *neden* böyle olduğu
+[02-mimari.md](./02-mimari.md)'de, bundle'ın nasıl üretildiği
+[08-build.md](./08-build.md)'de.
+
+## Sözleşme
+
+Sunucu HTML'i tamdır; island yalnızca davranış ekler. Üç parça var.
+
+**1. Şablonda işaret.**
+
+```ejs
+<div data-island="counter" data-island-props='{"start":5}'></div>
+```
+
+**2. Island modülü — `mount` adlı named export.**
+
+```js
+// client/islands/counter.js
+/**
+ * @param {HTMLElement} element
+ * @param {{ start?: number }} props
+ * @returns {void | (() => void)} temizlik fonksiyonu (opsiyonel)
+ */
+export function mount(element, props) {
+  let value = props.start ?? 0;
+  // …
+}
+```
+
+**3. Entry'de kayıt.**
+
+```js
+// client/entries/main.js
+import { registerAll, start } from "jskelet/client";
+
+registerAll({
+  counter: () => import("../islands/counter.js"),
+});
+
+start();
+```
+
+Loader'ın dinamik import olması modelin özü: modül yalnızca sayfada o island
+gerçekten varsa **ve** bağlanma koşulu sağlandığında indirilir. Bu haritayı
+büyütmek ilk yükü büyütmez.
+
+## HTML attribute'ları
+
+| Attribute | Anlamı |
+| --- | --- |
+| `data-island="ad"` | Bağlanacak island'ın kayıtlı adı. Zorunlu. |
+| `data-island-props='{"…":…}'` | JSON props. Ayrıştırılamazsa konsola hata basılır ve `{}` geçilir. |
+| `data-island-eager` | Görünürlükten bağımsız, hemen bağla. |
+| `data-island-idle` | Görünür olsa bile `load` + boş zamana kadar bekle. |
+| `data-island-ready="true"` | **Framework yazar.** `mount()` başarıyla döndükten sonra eklenir; CSS ve testler bunu okuyabilir. |
+
+`data-island-props` içeriği HTML attribute'u olduğu için tek tırnakla sarmak en
+kolay yoldur. Değerleri sunucuda üretiyorsanız `jsonScript()` ya da `attrs()`
+kullanmak kaçış hatalarını önler:
+
+```ejs
+<div <%- attrs({ "data-island": "chart", "data-island-props": JSON.stringify({ symbol }) }) %>></div>
+```
+
+## Hidrasyon stratejileri
+
+### Varsayılan: görünürlüğe bağlı
+
+Her island bir `IntersectionObserver`'a verilir (`rootMargin: "200px 0px"`).
+Ekranda olanlar zaten ilk gözlemde tetiklenir; ekran dışındakiler kaydırılana
+kadar hiç indirilmez. Element bir kez görününce gözlemden çıkarılır.
+
+Bağlama işi ayrıca boş zamana kaydırılır (`requestIdleCallback`,
+`timeout: 500`; desteklenmiyorsa `setTimeout(fn, 0)`): aynı anda görünen çok
+sayıda island tek bir uzun task'a dönüşürse TBT ve INP bozulur.
+
+### `data-island-eager`
+
+Görünürlük beklenmez, doğrudan bağlanır. Header davranışı, çerez bandı, tema
+değiştirici gibi sayfa genelinde geçerli island'lar için.
+
+```ejs
+<header data-island="header" data-island-eager></header>
+```
+
+### `data-island-idle`
+
+Görünür olsa bile `load` olayı tamamlanıp ana iş parçacığı boşalana kadar
+bekletilir. İlk ekranda görünen ama kritik olmayan ağır modüller — örneğin
+grafik kütüphanesi çeken bir mini grafik — LCP ile yarışmasın diye.
+
+```ejs
+<div data-island="sparkline" data-island-idle></div>
+```
+
+Sayfa yüklendiğinde `document.readyState` zaten `complete` ise bekleme atlanır
+ve doğrudan boş zamana kaydırılır.
+
+### Gizli elementler
+
+`hidden` bir drawer ya da dialog'un düzen kutusu yoktur ve
+`IntersectionObserver` onu **asla** bildirmez. Bu yüzden `hydrate()` ölçümleri
+tek seferde okur (`getClientRects().length > 0`) ve kutusu olmayan elementleri
+gözlemciye vermek yerine doğrudan bağlar. Ölçümlerin tek seferde okunması da
+bilinçli: araya yazma girmediği için tek reflow olur.
+
+Pratik sonucu: bir modal'ı `hidden` başlatabilirsiniz, island'ı yine bağlanır.
+
+## `client/` dizini
+
+```
+client/
+├── entries/
+│   ├── main.js       her sayfada yüklenen ortak bootstrap (veya main.ts)
+│   └── chart.js      yalnızca isteyen sayfalarda
+└── islands/
+    ├── counter.ts    .js veya .ts
+    └── chart.js
+```
+
+`client/entries/*.{js,ts,mts}` içindeki **her dosya bir esbuild entry'sidir**.
+`main.js` (veya `main.ts`) layout tarafından her sayfada yüklenir (manifest'te
+varsa). Ek entry'ler yalnızca onları isteyen sayfalarda yüklenir. Aynı stem için
+iki uzantı (`main.js` + `main.ts`) build hatasıdır.
+
+```js
+// controller — manifest anahtarı her zaman *.js kalır
+return { view: "pages/markets", entries: ["chart.js"] };
+```
+
+Layout `entries` dizisindeki her adı `asset(entry)` ile çözüp bir
+`<script type="module">` basar. Ad manifest anahtarıdır (`chart.js`), kaynak
+dosya `chart.ts` olsa bile hash'siz anahtar `.js` kalır.
+
+Paylaşılan `@/lib` modülleri sunucuda da import ediliyorsa **`.js` kalsın** —
+Node runtime `.ts` çözmez; `.ts` yalnızca esbuild client hattında derlenir.
+
+Kod bölme (`splitting: true`) açık: iki entry'nin paylaştığı modüller ortak bir
+chunk'a çıkar ve iki kez indirilmez.
+
+`client/islands/` bir zorunluluk değil, yalnızca yaygın düzen; island modülleri
+entry'den erişilebilen herhangi bir yerde olabilir. `@/` alias'ı hem sunucuda
+hem bundle'da çalışır, böylece `lib/` altındaki paylaşılan modüller aynı import
+stilini kullanabilir.
+
+## Runtime API — `jskelet/client`
+
+### `register(name, loader)`
+
+Tek bir island kaydeder. `loader` `Promise<{ mount }>` döndüren bir fonksiyon
+olmalıdır.
+
+```js
+import { register } from "jskelet/client";
+
+register("counter", () => import("../islands/counter.js"));
+```
+
+### `registerAll(entries)`
+
+Nesne biçiminde toplu kayıt. Pratikte tercih edilen biçim.
+
+```js
+registerAll({
+  counter: () => import("../islands/counter.js"),
+  drawer: () => import("../islands/drawer.js"),
+});
+```
+
+### `hydrate(root?)`
+
+`root` (varsayılan `document`) altındaki tüm `[data-island]` elementlerini tarar
+ve bağlanma stratejisine göre işler. Zaten bağlanmış elementler atlanır.
+
+Bir island'ı elle yeniden taramak gerektiğinde (ör. kendi kodunuzla DOM
+eklediyseniz) doğrudan çağırabilirsiniz:
+
+```js
+container.innerHTML = html;
+hydrate(container);
+```
+
+### `observeDocument()`
+
+`document.body` üzerine bir `MutationObserver` kurar ve sonradan DOM'a eklenen
+island'ları da yakalar (infinite scroll, portal, fragment yükleme).
+`MutationObserver` örneğini döndürür, böylece gerekirse `disconnect()`
+edilebilir.
+
+### `start()`
+
+Tipik bootstrap: `DOMContentLoaded` beklenir (gerekiyorsa), sonra `hydrate()` ve
+`observeDocument()` çağrılır.
+
+```js
+registerAll({ /* … */ });
+start();
+```
+
+### Bağlanma davranışı ve hatalar
+
+- Bir element aynı island adıyla **iki kez bağlanmaz**; kayıt element bazında
+  `WeakMap` içinde tutulur.
+- Kayıtlı olmayan bir ad için konsola uyarı basılır:
+  `[island] not registered: <name>`.
+- Modül import'u ya da `mount()` hata verirse konsola hata basılır
+  (`[island] <name> failed to load`) ve **sayfanın kalanı etkilenmez**.
+- `mount()` başarıyla dönerse elemente `data-island-ready="true"` yazılır.
+- `mount()` bir temizlik fonksiyonu döndürebilir; framework onu saklar ve
+  `unmount()` çağrıldığında işletir (aşağıya bakın).
+
+### `unmount(root?)`
+
+`root` altındaki island'ları söker: saklanan temizlik fonksiyonlarını çağırır,
+`data-island-ready` işaretini kaldırır ve kaydı siler, böylece aynı düğüm
+tekrar DOM'a girerse yeniden bağlanabilir. `root`'un kendisi de island olabilir.
+
+DOM'un bir bölgesini değiştirirken çağrılması **zorunlu**:
+
+```js
+import { hydrate, unmount } from "jskelet/client";
+
+unmount(container);
+container.innerHTML = html;
+hydrate(container);
+```
+
+Atlanması en kolay gözden kaçan sızıntı biçimini üretiyor. `innerHTML` ile
+değiştirilen bir bölgenin island'ları DOM'dan çıkar, ama `document`/`window`
+üzerine kurdukları dinleyiciler ve `setInterval`'ları yaşamaya devam eder;
+birkaç takastan sonra aynı iş onlarca kez çalışır.
+
+```js
+export function mount(element) {
+  const timer = setInterval(() => tick(element), 1000);
+  const onResize = () => layout(element);
+  window.addEventListener("resize", onResize);
+
+  return () => {
+    clearInterval(timer);
+    window.removeEventListener("resize", onResize);
+  };
+}
+```
+
+`swap()` ve form yardımcıları `unmount()`u kendileri çağırıyor; elle DOM
+değiştirdiğiniz yerlerde siz çağırıyorsunuz.
+
+### `swap(target, url, options?)` ve `startSwapLinks(root?)`
+
+Bir bölgeyi sunucudan gelen parçayla değiştirir: eski alt ağacı söker, içeriği
+yazar, yeniden hidre eder ve odağı kaybolmuşsa geri getirir.
+
+```html
+<a href="/_fragment/satirlar?sayfa=2" data-swap="#satirlar">Sonraki</a>
+```
+
+Sunucu tarafı ve tüm seçenekler
+[12-panel-ve-oturum.md](./12-panel-ve-oturum.md)'de.
+
+### `enhanceForm(form)` ve `startForms(root?)`
+
+`data-enhance` taşıyan formları sayfa yenilemeden gönderir; JS kapalıyken
+normal POST + yönlendirme akışı çalışmaya devam eder. Sözleşmenin tamamı
+[12-panel-ve-oturum.md](./12-panel-ve-oturum.md)'de.
+
+## Durum paylaşımı: `createStore`
+
+React Context'in yerine kullanılan minimal pub/sub. `useSyncExternalStore`
+köprüsünün yerini alır: doğrudan `subscribe`.
+
+```js
+// client/stores/theme.js
+import { createStore } from "jskelet/client";
+
+export const theme = createStore("light");
+```
+
+```js
+// client/islands/theme-toggle.js
+import { theme } from "../stores/theme.js";
+
+export function mount(element) {
+  const paint = (value) => {
+    element.textContent = value === "light" ? "Koyu tema" : "Açık tema";
+  };
+
+  const unsubscribe = theme.subscribe(paint);
+  paint(theme.get());
+
+  element.addEventListener("click", () => {
+    theme.set((prev) => (prev === "light" ? "dark" : "light"));
+  });
+
+  return unsubscribe;
+}
+```
+
+API:
+
+| Üye | Davranış |
+| --- | --- |
+| `get()` | Anlık değer |
+| `set(next)` | Değer ya da `(prev) => next` fonksiyonu. Değer **aynıysa** (`===`) dinleyiciler tetiklenmez. |
+| `subscribe(listener)` | Dinleyici ekler, kaldıran fonksiyonu döndürür. Abone olurken mevcut değerle çağrılmaz — ilk boyamayı kendiniz yapın. |
+
+## DOM yardımcıları
+
+`jskelet/client` island'ların paylaştığı küçük bir yardımcı seti verir.
+
+| Fonksiyon | İmza | Davranış |
+| --- | --- | --- |
+| `qs` | `(root, selector) => HTMLElement \| null` | `querySelector` |
+| `qsa` | `(root, selector) => HTMLElement[]` | `querySelectorAll`, gerçek dizi olarak |
+| `on` | `(target, type, handler, options?) => () => void` | Dinleyici ekler ve **kaldıran fonksiyonu döndürür** |
+| `onClick` | `(root, selector, handler) => () => void` | Delege edilmiş click; `handler(event, target)` |
+| `debounce` | `(ms, fn) => fn` | Son çağrıdan `ms` sonra çalışır |
+| `raf` | `(fn) => fn` | Çağrıları tek bir `requestAnimationFrame`'de birleştirir |
+| `toggleClass` | `(element, name, active) => void` | `classList.toggle` |
+| `getOverlayRoot` | `() => HTMLElement` | `#jskelet-overlays` ya da `body` |
+
+`on()` ve `onClick()`'in kaldırıcı döndürmesi, `mount()`'un temizlik
+fonksiyonuyla doğal olarak eşleşir:
+
+```js
+import { on, onClick, raf } from "jskelet/client";
+
+export function mount(element) {
+  const offClick = onClick(element, "[data-tab]", (event, target) => {
+    selectTab(target.dataset.tab);
+  });
+
+  const offScroll = on(window, "scroll", raf(() => updateShadow(element)), {
+    passive: true,
+  });
+
+  return () => {
+    offClick();
+    offScroll();
+  };
+}
+```
+
+`getOverlayRoot()` modal/drawer içeriğini taşımak için: layout'ta
+`<div id="jskelet-overlays"></div>` varsa oraya, yoksa `body`ye. Portal,
+`overflow` ya da `transform` taşıyan bir ata elementin `position: fixed`
+overlay'i kırpmasını engeller.
+
+## `startSafeImages()`
+
+Yüklenemeyen görseller için tek bir belge dinleyicisi. **Bilinçli olarak island
+değildir:** görsel ağırlıklı bir sayfada 80+ `<img>` olabiliyor ve her birine
+ayrı island bağlamak (gözlemci + dinamik import + mount) sırf hata ihtimali için
+ciddi bir hidrasyon yükü.
+
+```js
+// client/entries/main.js
+import { registerAll, start, startSafeImages } from "jskelet/client";
+
+registerAll({ /* … */ });
+startSafeImages();
+start();
+```
+
+Kullanım, şablon tarafında:
+
+```ejs
+<%# 1. Minimal: framework ölçüleri koruyan bir blokla değiştirir %>
+<img src="/kapak.png" alt="Kapak" width="640" height="360" data-safe-image>
+
+<%# 2. Kendi hata görünümü %>
+<div data-safe-image-host>
+  <img src="/kapak.png" alt="Kapak" data-safe-image>
+  <template data-safe-image-fallback>
+    <div class="flex h-40 items-center justify-center bg-slate-100">Görsel yok</div>
+  </template>
+</div>
+```
+
+Nasıl çalışır:
+
+- Belgeye **yakalama fazında** tek bir `error` dinleyicisi kurulur. `error`
+  olayı kabarmaz ama yakalama fazında görülebilir; bu yüzden tek dinleyici tüm
+  görselleri karşılar ve sonradan DOM'a eklenenler de kendiliğinden kapsanır.
+- `data-safe-image-host` sarmalayıcısı **ve** içinde
+  `<template data-safe-image-fallback>` varsa sarmalayıcının tamamı template
+  içeriğiyle değiştirilir. Framework hiçbir stil dayatmaz.
+- Yoksa görselin yerine minimal bir blok konur: `role="img"`, `alt` (ya da
+  `data-fallback-label`) değeri `aria-label` olarak, görselin `className`i artı
+  `data-fallback-class`, ve `width`/`height` varsa aynı ölçüler inline style
+  olarak. Ölçülerin korunması değiştirme sırasında düzen kaymasını (CLS)
+  önler.
+- JS çalışmadan önce başarısız olmuş görseller olay üretmez; bu yüzden bir kez
+  tarama yapılır (`requestIdleCallback`, `timeout: 2000`): `complete` olup
+  `naturalWidth === 0` olanlar değiştirilir.
+
+## Ertelenmiş panel (fragment) deseni
+
+Ağır ve ikincil bir bölümü (yorumlar, ilgili haberler, uzun bir tablo) ilk HTML
+yanıtından tamamen çıkarmak istediğinizde island + layout'suz render birleşimi
+kullanılır. Framework'te bunun için özel bir API yok; iki hazır parçanın
+kombinasyonu:
+
+**1. Sunucuda layout'suz bir fragment ucu** (`renderView`, bkz.
+[03-routing.md](./03-routing.md)):
+
+```js
+// routes/80-fragments.mjs
+export default function register(app, { renderView }) {
+  app.get("/_fragment/yorumlar/:id", async (req, res) => {
+    const comments = await getComments(req.params.id);
+    res.type("html").send(await renderView("fragments/comments", { comments }));
+  });
+}
+```
+
+**2. Sayfada bir yer tutucu island.** Görünürlüğe bağlı bağlandığı için,
+ziyaretçi o bölüme kaydırmazsa ne modül ne de fragment indirilir:
+
+```ejs
+<div data-island="deferred" data-island-props='{"src":"/_fragment/yorumlar/42"}'></div>
+```
+
+**3. Island fragment'ı çekip yerleştirir ve içindeki island'ları hidre eder:**
+
+```js
+// client/islands/deferred.js
+import { hydrate } from "jskelet/client";
+
+export async function mount(element, { src }) {
+  try {
+    const response = await fetch(src, { headers: { accept: "text/html" } });
+    if (!response.ok) return;
+
+    element.innerHTML = await response.text();
+    hydrate(element);
+  } catch {
+    // İkincil içerik: sessizce vazgeç, sayfanın kalanı etkilenmesin.
+  }
+}
+```
+
+`observeDocument()` zaten çalışıyorsa son satırdaki `hydrate()` çağrısı
+gereksizdir; yine de açıkça çağırmak, `start()` kullanmayan bir kurulumda da
+doğru davranmasını sağlar.
+
+Fragment yolları için `/_fragment/` öneki önerilir: varsayılan `prewarmSkip`
+listesinde olduğu için ısıtma turu bu uçları taramaz
+([06-cache.md](./06-cache.md)).
+
+## Ortam değişkenleri ve `clientEnv`
+
+Tarayıcıda `process` yoktur, ama sunucuyla paylaşılan modüller yine de
+`process.env` okuyabilir. `jskelet.config.mjs` → `clientEnv` ile bildirilen
+anahtarlar build zamanında bundle'a gömülür:
+
+```js
+export default {
+  clientEnv: ["PUBLIC_WS_URL", "PUBLIC_CDN"],
+};
+```
+
+Next'teki `NEXT_PUBLIC_*` ile aynı sözleşme, ama hangi anahtarın herkese açık
+olduğu isimden değil config'ten belli. `process.env`in tamamı tek nesne olarak
+define edilir, yani listede olmayan bir anahtar okunduğunda çökme yerine
+`undefined` döner. `NODE_ENV` her zaman gömülür.
+
+## Tarayıcı desteği
+
+Bundle hedefi sabittir: `chrome111`, `edge111`, `firefox111`, `safari16.4`. ESM
++ dinamik import + `IntersectionObserver` island modelinin zaten alt sınırı;
+daha eskisine transpile etmek çıktıyı büyütüp hiçbir ziyaretçi kazandırmıyor.
+JS hiç çalışmasa da sunucu HTML'i tam olduğu için sayfa okunur kalır.
+
+## Sırada ne var
+
+- Bundle, hash'ler ve `entries` manifest'i: [08-build.md](./08-build.md)
+- `entries` alanının controller tarafı: [03-routing.md](./03-routing.md)
+- Island durumunu dev panelinden izlemek: [09-dev-araclari.md](./09-dev-araclari.md)