jskelet 0.2.4 → 0.2.5

package/docs/03-routing.md

@@ -1,480 +1,480 @@
-# 03 — Routing
-
-Bu belge bir isteğin hangi controller'a düştüğünü belirleyen her mekanizmayı
-anlatır: route modüllerinin sözleşmesi ve yükleme sırası, `route()` sarmalayıcısı,
-controller'ın döndürdüğü sayfa tanımı, `ctx` nesnesi, `params`, `notFound()` ve
-`redirect()` kontrol akışı, ve `jskelet.config.mjs` üzerinden gelen
-redirect/rewrite kuralları. Sayfa tanımının şablon tarafı
-[04-render-ve-sablonlar.md](./04-render-ve-sablonlar.md)'de, `revalidate`
-davranışı [06-cache.md](./06-cache.md)'de anlatılıyor.
-
-## Route modülü sözleşmesi
-
-Bir route modülü, **default export** ya da `register` adlı **named export**
-olarak `(app, api) => void | Promise<void>` imzalı bir fonksiyon açar.
-
-```js
-// routes/10-pages.mjs
-export default function register(app, { route }) {
-  app.get("/", route(async () => ({ view: "pages/home" })));
-}
-```
-
-`app` doğrudan Express uygulamasıdır: `app.get`, `app.post`, `app.use`,
-`app.all` — Express 5'in tüm yüzeyi kullanılabilir. `api` ise framework'ün route
-dosyalarına geçirdiği hazır yüzeydir, böylece her dosyada tek tek import yapmak
-gerekmez:
-
-| Alan | Karşılığı |
-| --- | --- |
-| `route` | `jskelet` → `route` |
-| `fragment` | `jskelet` → `fragment` |
-| `renderView` | `jskelet` → `renderView` |
-| `renderPage` | `jskelet` → `renderPage` |
-| `notFound` | `jskelet` → `notFound` |
-| `redirect` | `jskelet` → `redirect` |
-| `permanentRedirect` | `jskelet` → `permanentRedirect` |
-| `seeOther` | `jskelet` → `seeOther` |
-
-İstersen doğrudan import da edebilirsin; `api` yalnızca kolaylık:
-
-```js
-import { route, notFound } from "jskelet";
-
-export function register(app) {
-  app.get("/haber/:slug", route(async ({ params }) => { /* … */ }));
-}
-```
-
-Modül geçerli bir fonksiyon açmazsa uyarı basılır ve atlanır:
-`[router] <file> exports neither a default nor a 'register' function, skipped`.
-
-## Yükleme sırası
-
-Dosya sistemine dayalı otomatik URL türetme **yok**. Sıra iki şekilde
-belirlenir:
-
-**1. Açık liste (`jskelet.config.mjs` → `routes`).** Proje köküne göre göreli
-yollar, verdiğin sırada yüklenir:
-
-```js
-export default {
-  routes: ["./routes/api.js", "./routes/pages.js", "./routes/catch-all.js"],
-};
-```
-
-**2. Liste yoksa `routes/` dizini alfabetik taranır.** Tarama özyinelemelidir
-(alt dizinler de dâhil), yalnızca `.js` ve `.mjs` dosyaları alınır ve adı `_`
-ile başlayan dosyalar atlanır (`_helpers.js` gibi paylaşılan modüller için).
-
-Bu durumda dosya adlarına sayısal önek verin:
-
-```
-routes/
-├── 10-pages.mjs
-├── 50-blog.mjs
-└── 99-catch-all.mjs
-```
-
-Sıranın açık olması bir tasarım kararı: `/:slug` gibi tek segmentli bir
-yakalayıcı `/hakkinda` rotasından önce kaydedilirse "hakkinda" bir slug sanılır.
-Sırayı dosya adına gizlemek yerine görünür kılmak teşhisi kolaylaştırıyor
-([02-mimari.md](./02-mimari.md)).
-
-Hiç route modülü bulunamazsa uyarı basılır ve sunucu yalnızca statik dosyalar +
-404 ile ayağa kalkar.
-
-### Bozuk modül davranışı
-
-- **Development:** modül import edilemezse uyarı basılır ve atlanır; sunucu
-  ayakta kalır.
-- **Production:** hata fırlatılır ve süreç açılmaz. Yarım route tablosuyla
-  yayına çıkmak, sessizce 404 dönen sayfalar demek.
-
-## `route()` — controller sarmalayıcısı
-
-`route(controller, options?)` bir Express request handler döndürür ve şu işleri
-üstlenir:
-
-- `ctx` nesnesini kurar ve controller'ı çağırır.
-- HTML TTL cache'ini uygular (`revalidate` varsa ve metot `GET` ise).
-- `notFound()` / `redirect()` kontrol akışını yakalar.
-- Yanıt başlıklarını yazar: `Content-Type` ve cache durumuna göre
-  `Cache-Control` (+ önbelleklenebilir yanıtlarda `X-JSkelet-Cache`).
-- Önbellekte saklanan sıkıştırılmış gövdeyi kullanarak yanıtı gönderir.
-
-```js
-app.get(
-  "/hakkinda",
-  route(
-    async () => ({
-      view: "pages/about",
-      metadata: { title: "Hakkında", canonical: "/hakkinda" },
-    }),
-    { revalidate: 300 },
-  ),
-);
-```
-
-`options` iki alan kabul eder:
-
-| Alan | Tip | Anlamı |
-| --- | --- | --- |
-| `revalidate` | `number` (saniye) | HTML önbellek TTL'i. Verilmezse ya da 0 ise bu route önbelleklenmez. `jskelet.config.mjs` → `cache().html` içindeki eşleşen bir kural bu değeri **ezer**. |
-| `private` | `boolean` | Sayfa ziyaretçiye bağlı. Önbellek devre dışı kalır, `cache().html` deseni bunu **ezemez**, yanıt `private, no-store` ve `Vary: Cookie` ile ETag'siz gider. |
-
-`revalidate` verilse bile **query parametresi taşıyan istek varsayılan olarak
-dinamiktir**; o yol için `cache().query` altında bir izin listesi tanımlamak
-gerekir ([06-cache.md](./06-cache.md)).
-
-Oturuma bağlı her sayfa `private: true` almalı; önbellek anahtarında kimlik
-olmadığı için bayrak olmadan bir kullanıcının HTML'i bir başkasına servis
-edilir. Framework bu hatayı çalışma zamanında da yakalıyor (controller cookie
-okuduğunda render önbelleğe yazılmaz), ama doğru yer bayrak. Ayrıntılar
-[12-panel-ve-oturum.md](./12-panel-ve-oturum.md)'de.
-
-## `fragment()` — layout'suz parça
-
-Bir bölgeyi tazeleyen uçlar için. Layout basılmaz, yanıt `private, no-store` ve
-ETag'siz gider, HTML önbelleğine hiç uğramaz.
-
-```js
-app.get(
-  "/_fragment/satirlar",
-  fragment(async ({ query }) => ({
-    view: "partials/rows",
-    data: { rows: getRows(Number(query.sayfa ?? 1)) },
-  })),
-);
-```
-
-Controller `{ view, data?, status? }` ya da doğrudan bir HTML string döner.
-Hata durumunda tüm sayfa yerine küçük bir uyarı parçası döner
-(`<div role="alert" data-fragment-error>`), çünkü takas edilen bölge bir hata
-sayfasının tamamını içine almamalı.
-
-`fragment()` POST için de kullanılabilir: form gönderiminin cevabı olarak
-güncellenmiş parçayı döndürmenin yolu bu, ve şablonda `csrfField()`
-çalışabilmesi için gereken istek bağlamını da kuruyor.
-
-## `ctx` — controller bağlamı
-
-Controller tek argüman alır:
-
-```js
-{
-  params,    // Express route parametreleri (req.params)
-  query,     // Ayrıştırılmış query string (req.query)
-  pathname,  // req.path — query'siz yol
-  req,       // Express Request; ihtiyaç olursa tam erişim
-}
-```
-
-`params` Express'in kendi desen sözdizimini kullanır (Express 5 /
-`path-to-regexp`), config'teki `source` sözdizimini değil:
-
-```js
-app.get("/haber/:slug", route(async ({ params }) => {
-  const article = await getArticle(params.slug);
-  if (!article) notFound();
-  return { view: "pages/article", data: { article } };
-}));
-```
-
-`pathname` hem cache anahtarında hem de `renderPage`'e geçen `pathname`
-local'inde kullanılır; layout'un "bu ana sayfa mı" gibi kararları buna bakar.
-
-## Controller'ın döndürdüğü sayfa tanımı
-
-Controller `async (ctx) => sayfa` biçimindedir ve şu alanları döndürebilir:
-
-| Alan | Tip | Varsayılan | Anlamı |
-| --- | --- | --- | --- |
-| `view` | `string` | — | `views/` altındaki şablon yolu, uzantısız: `"pages/home"` → `views/pages/home.ejs`. |
-| `data` | `object` | `{}` | Şablona local olarak geçen veriler. |
-| `metadata` | `object` | `{}` | `<head>` etiketlerine çevrilir; `hooks.metadata()` çıktısının üzerine biner. Şema: [04-render-ve-sablonlar.md](./04-render-ve-sablonlar.md). |
-| `status` | `number` | `200` | HTTP durum kodu. Yalnızca 200 önbelleğe yazılır. |
-| `head` | `string` | `""` | `<head>`e olduğu gibi basılacak ham HTML (ör. LCP preload'ı). |
-| `bodyClass` | `string` | `hooks.layoutContext().bodyClass ?? ""` | `<body class="…">`. |
-| `entries` | `string[]` | `[]` | Bu sayfada ek olarak yüklenecek client entry adları: `["chart.js"]`. |
-
-`revalidate` **`route()`'un ikinci argümanıdır**, controller'ın döndürdüğü
-nesnenin alanı değil.
-
-Örnek, hepsi bir arada:
-
-```js
-import { headHints } from "jskelet";
-
-app.get(
-  "/piyasalar",
-  route(
-    async ({ query }) => {
-      const data = await getMarkets(query.tab ?? "hisse");
-
-      return {
-        view: "pages/markets",
-        data: { markets: data.items, tab: query.tab ?? "hisse" },
-        metadata: {
-          title: "Piyasalar",
-          canonical: "/piyasalar",
-          openGraph: { image: data.cover },
-        },
-        head: headHints({ href: data.cover }),
-        bodyClass: "bg-slate-50",
-        entries: ["chart.js"],
-      };
-    },
-    { revalidate: 30 },
-  ),
-);
-```
-
-## `notFound()` ve `redirect()`
-
-`next/navigation` içindeki kontrol akışının karşılığı: derinlerdeki bir
-fonksiyon `throw` eder, framework yakalar. Böylece veri katmanındaki bir
-fonksiyon, controller'a dönüş değeri taşımak zorunda kalmadan 404 üretebilir.
-
-```js
-import { notFound, redirect, permanentRedirect, seeOther } from "jskelet";
-
-notFound();                    // 404 → hooks.notFound() sayfası
-redirect("/yeni-adres");       // 307 (geçici, metodu korur)
-permanentRedirect("/yeni");    // 308 (kalıcı, metodu korur)
-seeOther("/panel");            // 303 (POST sonrası)
-```
-
-Dördü de `never` döner (her zaman fırlatır). Ayrıntı:
-
-- `notFound()` → `NotFoundError` (`statusCode: 404`)
-- `redirect(location)` → `RedirectError` (`statusCode: 307`)
-- `permanentRedirect(location)` → `RedirectError` (`statusCode: 308`)
-- `seeOther(location)` → `RedirectError` (`statusCode: 303`)
-
-Bir POST handler'ında `redirect()` değil `seeOther()` kullanılır: 307 metodu
-koruyor, yani tarayıcı hedefe yeniden POST ediyor. "Post/redirect/get" akışı —
-geri tuşunun formu yeniden göndermediği akış — 303 gerektiriyor.
-
-Özel bir durum kodu gerekiyorsa sınıfı doğrudan kullanabilirsin:
-
-```js
-import { RedirectError } from "jskelet";
-
-throw new RedirectError("/eski-kurulum-uyumu", 301);
-```
-
-Ayırt etmek için `isNotFoundError(error)` ve `isRedirectError(error)` dışa açık.
-
-Yakalanma noktaları:
-
-1. **`route()` içinde:** redirect doğrudan yanıta yazılır; notFound `produce()`
-   içinde yakalanır ve 404 sayfası üretilir (bu çıktı önbelleğe **yazılmaz**,
-   çünkü yalnızca 200 saklanır).
-2. **Express hata yöneticisinde:** bir middleware ya da route dışı kodda
-   fırlatılmışsa burada karşılanır.
-
-## 404 sayfası
-
-Bir istek hiçbir route'a düşmezse framework `hooks.notFound()` hook'unu çağırır
-ve dönen sayfa tanımını `pathname: "/404"` ile render eder.
-
-```js
-// jskelet.config.mjs
-export default {
-  hooks: {
-    notFound() {
-      return {
-        view: "pages/not-found",
-        metadata: { title: "Sayfa bulunamadı", robots: { index: false } },
-      };
-    },
-  },
-};
-```
-
-Hook tanımlı değilse ya da 404 render'ı da hata verirse framework şablonsuz,
-minimal bir HTML döner. Bu geri dönüş bilinçli olarak şablonsuz: 404 render'ı da
-patlarsa ziyaretçi boş yanıt görmesin.
-
-## Hata sayfaları (500 ve diğerleri)
-
-Bir controller ya da middleware beklenmeyen bir hata fırlattığında Express'in
-hata yöneticisi devreye girer, hatayı loglar ve framework'ün kendi hata sayfasını
-`Cache-Control: no-store` ile döner. Durum kodu hatanın `statusCode` (ya da
-`status`) alanından okunur; 400–599 aralığında değilse 500 kullanılır.
-
-Framework'ün sayfası bilinçli olarak yalın: durum kodu, tek satır başlık ve tek
-satır açıklama. Marka adı, gezinme ya da hata ayrıntısı taşımaz — sunucunun içi
-ziyaretçiye açılmaz. Dil `brand.lang`ten gelir (`tr` ve `en` hazır, diğerleri
-`en`e düşer).
-
-Kendi sayfanı vermek için `hooks.error()`:
-
-```js
-// jskelet.config.mjs
-export default {
-  hooks: {
-    error({ status }) {
-      return {
-        view: "pages/error",
-        data: { status },
-        metadata: { title: "Bir hata oluştu", robots: { index: false } },
-      };
-    },
-  },
-};
-```
-
-Hook bir sayfa tanımı yerine doğrudan HTML string de döndürebilir; layout'a
-bağlı olmayan bir hata sayfası istiyorsan bu yol daha güvenli, çünkü layout'un
-kendisi hata veriyorsa sayfa tanımı da render edilemez. Hook yoksa, `null`
-dönerse ya da render'ı patlarsa framework gömülü sayfaya düşer.
-
-404 için `hooks.notFound()` önceliklidir; yalnızca o tanımlı değilse
-`hooks.error()` `status: 404` ile çağrılır.
-
-Sayfayı programatik olarak da üretebilirsin:
-
-```js
-import { renderStatusPage } from "jskelet";
-
-const html = await renderStatusPage(503);
-```
-
-## Layout'suz render: `renderView`
-
-`renderView(view, data)` tek bir şablonu layout olmadan render eder ve string
-döner. Fragment uçları, e-posta şablonları ve island'ların sonradan çektiği
-HTML parçaları için:
-
-```js
-export default function register(app, { renderView }) {
-  app.get("/_fragment/yorumlar/:id", async (req, res) => {
-    const comments = await getComments(req.params.id);
-    res.type("html").send(await renderView("fragments/comments", { comments }));
-  });
-}
-```
-
-`/_fragment/` öneki varsayılan `prewarmSkip` listesinde yer alır, yani ısıtma
-turu bu uçları taramaz ([06-cache.md](./06-cache.md)).
-
-## Config: `redirects()`
-
-`jskelet.config.mjs` → `redirects()` bir dizi döndürür ve middleware zincirinde
-route'lardan **önce** çalışır (bkz. [02-mimari.md](./02-mimari.md)).
-
-```js
-export default {
-  async redirects() {
-    return [
-      { source: "/eski-blog/:slug", destination: "/blog/:slug", permanent: true },
-      { source: "/kampanya", destination: "/kampanyalar" },
-      { source: "/legacy", destination: "/", statusCode: 301 },
-    ];
-  },
-};
-```
-
-Davranış:
-
-- **İlk eşleşen kural kazanır**, sonrası denenmez. Sıralama config'teki yazım
-  sırasıdır.
-- **Query string korunur:** `/eski-blog/x?utm=a` → `/blog/x?utm=a`. Yönlendirme
-  kampanya parametrelerini düşürürse trafik kaynağı kaybolur.
-- **Durum kodu:** `permanent: true` → 308, aksi hâlde 307 (Next semantiği).
-  Farklı bir kod isteyen `statusCode` verebilir; örneğin eski kurulumlarla uyum
-  için 301.
-- `source` ya da `destination` geçersizse kural sessizce düşmez, uyarı basılır.
-
-## Config: `rewrites()`
-
-Rewrite, tarayıcının adres çubuğunu değiştirmeden isteği başka bir yere taşır.
-İki faz vardır:
-
-```js
-export default {
-  async rewrites() {
-    return {
-      beforeFiles: [
-        { source: "/sitemap-:page.xml", destination: "/sitemap?page=:page" },
-      ],
-      afterFiles: [
-        { source: "/api/:path*", destination: "https://api.example.com/:path*" },
-      ],
-    };
-  },
-};
-```
-
-Bir dizi döndürürsen tamamı `afterFiles` sayılır:
-
-```js
-async rewrites() {
-  return [{ source: "/api/:path*", destination: "https://api.example.com/:path*" }];
-}
-```
-
-- **`beforeFiles`** statik dosyalardan da önce çalışır. `/assets/…` gibi yolları
-  yeniden yazmak gerekiyorsa buraya konmalı.
-- **`afterFiles`** statik denendikten sonra, route'lardan önce çalışır.
-
-Hedefin biçimi davranışı belirler:
-
-- **Mutlak (`http://` / `https://`):** istek gömülü ters proxy ile dışa taşınır.
-  Harici paket yok; `fetch` ile stream eden ince bir katman. Hop-by-hop
-  başlıklar (`host`, `connection`, `content-length`, `accept-encoding`)
-  temizlenir; yanıtta `content-encoding`, `content-length`,
-  `transfer-encoding`, `connection` düşürülür. `redirect: "manual"` sayesinde
-  upstream'in 302'si burada tüketilmez, tarayıcıya iletilir.
-- **Göreli:** yalnızca `req.url` değiştirilir ve istek kendi route tablosunda
-  devam eder. Bu fazda ilk eşleşen kural döngüyü kırar.
-
-Tipik kullanım `/api/*` yolunu backend'e taşımaktır. Tarayıcı bunu same-origin
-çağırdığı için CORS ve third-party cookie sorunları oluşmaz.
-
-### Elle proxy: `createProxy`
-
-Aynı proxy'yi kendi route'unda da kullanabilirsin:
-
-```js
-import { createProxy } from "jskelet";
-
-export default function register(app) {
-  app.use("/ws-api", createProxy((req) => `${process.env.API_ORIGIN}${req.url}`));
-}
-```
-
-`resolveTarget` fırlatırsa ya da boş döndürürse istek proxy'lenmez ve zincire
-devam eder: hedef origin yapılandırılmamış bir kurulumda 500 yerine normal bir
-404 almak daha doğru.
-
-## `source` desen sözdizimi
-
-`redirects()`, `rewrites()`, `headers()` ve `cache().html` aynı küçük desen
-derleyicisini kullanır. Bu, Next'in tam `path-to-regexp` yüzeyi değil; config'te
-fiilen kullanılan alt küme bilinçli olarak seçildi.
-
-| Desen | Anlamı |
-| --- | --- |
-| `/haber/:slug` | Tek segment yakalar (`[^/]+`) |
-| `/:path*` | Sıfır veya daha fazla segment yakalar; öndeki `/` opsiyoneldir, yani `/blog/:path*` `/blog`u da kapsar |
-| `/:path*.svg` | Joker + sabit son ek; uzantı kuralları böyle yazılır |
-| `/etiket-:slug` | Segment ortasında parametre |
-
-Yakalanan değerler `destination` içindeki aynı adlı `:param`'lara yazılır.
-Parametre adı `[A-Za-z_][A-Za-z0-9_]*` kalıbına uymalıdır.
-
-`source` mutlaka `/` ile başlamalı; başlamazsa kural yok sayılır ve uyarı
-basılır (``[config] invalid source (must start with `/`): …``). Tanınmayan bir
-sözdizimi sessizce literal kabul edilmez.
-
-Tam desen listesi ve config referansı: [07-yapilandirma.md](./07-yapilandirma.md).
-
-## Sırada ne var
-
-- Şablon katmanı, bileşenler ve metadata:
-  [04-render-ve-sablonlar.md](./04-render-ve-sablonlar.md)
-- `revalidate`, cache anahtarı ve `X-JSkelet-Cache`: [06-cache.md](./06-cache.md)
-- Config alanlarının tam referansı: [07-yapilandirma.md](./07-yapilandirma.md)
+# 03 — Routing
+
+Bu belge bir isteğin hangi controller'a düştüğünü belirleyen her mekanizmayı
+anlatır: route modüllerinin sözleşmesi ve yükleme sırası, `route()` sarmalayıcısı,
+controller'ın döndürdüğü sayfa tanımı, `ctx` nesnesi, `params`, `notFound()` ve
+`redirect()` kontrol akışı, ve `jskelet.config.mjs` üzerinden gelen
+redirect/rewrite kuralları. Sayfa tanımının şablon tarafı
+[04-render-ve-sablonlar.md](./04-render-ve-sablonlar.md)'de, `revalidate`
+davranışı [06-cache.md](./06-cache.md)'de anlatılıyor.
+
+## Route modülü sözleşmesi
+
+Bir route modülü, **default export** ya da `register` adlı **named export**
+olarak `(app, api) => void | Promise<void>` imzalı bir fonksiyon açar.
+
+```js
+// routes/10-pages.mjs
+export default function register(app, { route }) {
+  app.get("/", route(async () => ({ view: "pages/home" })));
+}
+```
+
+`app` doğrudan Express uygulamasıdır: `app.get`, `app.post`, `app.use`,
+`app.all` — Express 5'in tüm yüzeyi kullanılabilir. `api` ise framework'ün route
+dosyalarına geçirdiği hazır yüzeydir, böylece her dosyada tek tek import yapmak
+gerekmez:
+
+| Alan | Karşılığı |
+| --- | --- |
+| `route` | `jskelet` → `route` |
+| `fragment` | `jskelet` → `fragment` |
+| `renderView` | `jskelet` → `renderView` |
+| `renderPage` | `jskelet` → `renderPage` |
+| `notFound` | `jskelet` → `notFound` |
+| `redirect` | `jskelet` → `redirect` |
+| `permanentRedirect` | `jskelet` → `permanentRedirect` |
+| `seeOther` | `jskelet` → `seeOther` |
+
+İstersen doğrudan import da edebilirsin; `api` yalnızca kolaylık:
+
+```js
+import { route, notFound } from "jskelet";
+
+export function register(app) {
+  app.get("/haber/:slug", route(async ({ params }) => { /* … */ }));
+}
+```
+
+Modül geçerli bir fonksiyon açmazsa uyarı basılır ve atlanır:
+`[router] <file> exports neither a default nor a 'register' function, skipped`.
+
+## Yükleme sırası
+
+Dosya sistemine dayalı otomatik URL türetme **yok**. Sıra iki şekilde
+belirlenir:
+
+**1. Açık liste (`jskelet.config.mjs` → `routes`).** Proje köküne göre göreli
+yollar, verdiğin sırada yüklenir:
+
+```js
+export default {
+  routes: ["./routes/api.js", "./routes/pages.js", "./routes/catch-all.js"],
+};
+```
+
+**2. Liste yoksa `routes/` dizini alfabetik taranır.** Tarama özyinelemelidir
+(alt dizinler de dâhil), yalnızca `.js` ve `.mjs` dosyaları alınır ve adı `_`
+ile başlayan dosyalar atlanır (`_helpers.js` gibi paylaşılan modüller için).
+
+Bu durumda dosya adlarına sayısal önek verin:
+
+```
+routes/
+├── 10-pages.mjs
+├── 50-blog.mjs
+└── 99-catch-all.mjs
+```
+
+Sıranın açık olması bir tasarım kararı: `/:slug` gibi tek segmentli bir
+yakalayıcı `/hakkinda` rotasından önce kaydedilirse "hakkinda" bir slug sanılır.
+Sırayı dosya adına gizlemek yerine görünür kılmak teşhisi kolaylaştırıyor
+([02-mimari.md](./02-mimari.md)).
+
+Hiç route modülü bulunamazsa uyarı basılır ve sunucu yalnızca statik dosyalar +
+404 ile ayağa kalkar.
+
+### Bozuk modül davranışı
+
+- **Development:** modül import edilemezse uyarı basılır ve atlanır; sunucu
+  ayakta kalır.
+- **Production:** hata fırlatılır ve süreç açılmaz. Yarım route tablosuyla
+  yayına çıkmak, sessizce 404 dönen sayfalar demek.
+
+## `route()` — controller sarmalayıcısı
+
+`route(controller, options?)` bir Express request handler döndürür ve şu işleri
+üstlenir:
+
+- `ctx` nesnesini kurar ve controller'ı çağırır.
+- HTML TTL cache'ini uygular (`revalidate` varsa ve metot `GET` ise).
+- `notFound()` / `redirect()` kontrol akışını yakalar.
+- Yanıt başlıklarını yazar: `Content-Type` ve cache durumuna göre
+  `Cache-Control` (+ önbelleklenebilir yanıtlarda `X-JSkelet-Cache`).
+- Önbellekte saklanan sıkıştırılmış gövdeyi kullanarak yanıtı gönderir.
+
+```js
+app.get(
+  "/hakkinda",
+  route(
+    async () => ({
+      view: "pages/about",
+      metadata: { title: "Hakkında", canonical: "/hakkinda" },
+    }),
+    { revalidate: 300 },
+  ),
+);
+```
+
+`options` iki alan kabul eder:
+
+| Alan | Tip | Anlamı |
+| --- | --- | --- |
+| `revalidate` | `number` (saniye) | HTML önbellek TTL'i. Verilmezse ya da 0 ise bu route önbelleklenmez. `jskelet.config.mjs` → `cache().html` içindeki eşleşen bir kural bu değeri **ezer**. |
+| `private` | `boolean` | Sayfa ziyaretçiye bağlı. Önbellek devre dışı kalır, `cache().html` deseni bunu **ezemez**, yanıt `private, no-store` ve `Vary: Cookie` ile ETag'siz gider. |
+
+`revalidate` verilse bile **query parametresi taşıyan istek varsayılan olarak
+dinamiktir**; o yol için `cache().query` altında bir izin listesi tanımlamak
+gerekir ([06-cache.md](./06-cache.md)).
+
+Oturuma bağlı her sayfa `private: true` almalı; önbellek anahtarında kimlik
+olmadığı için bayrak olmadan bir kullanıcının HTML'i bir başkasına servis
+edilir. Framework bu hatayı çalışma zamanında da yakalıyor (controller cookie
+okuduğunda render önbelleğe yazılmaz), ama doğru yer bayrak. Ayrıntılar
+[12-panel-ve-oturum.md](./12-panel-ve-oturum.md)'de.
+
+## `fragment()` — layout'suz parça
+
+Bir bölgeyi tazeleyen uçlar için. Layout basılmaz, yanıt `private, no-store` ve
+ETag'siz gider, HTML önbelleğine hiç uğramaz.
+
+```js
+app.get(
+  "/_fragment/satirlar",
+  fragment(async ({ query }) => ({
+    view: "partials/rows",
+    data: { rows: getRows(Number(query.sayfa ?? 1)) },
+  })),
+);
+```
+
+Controller `{ view, data?, status? }` ya da doğrudan bir HTML string döner.
+Hata durumunda tüm sayfa yerine küçük bir uyarı parçası döner
+(`<div role="alert" data-fragment-error>`), çünkü takas edilen bölge bir hata
+sayfasının tamamını içine almamalı.
+
+`fragment()` POST için de kullanılabilir: form gönderiminin cevabı olarak
+güncellenmiş parçayı döndürmenin yolu bu, ve şablonda `csrfField()`
+çalışabilmesi için gereken istek bağlamını da kuruyor.
+
+## `ctx` — controller bağlamı
+
+Controller tek argüman alır:
+
+```js
+{
+  params,    // Express route parametreleri (req.params)
+  query,     // Ayrıştırılmış query string (req.query)
+  pathname,  // req.path — query'siz yol
+  req,       // Express Request; ihtiyaç olursa tam erişim
+}
+```
+
+`params` Express'in kendi desen sözdizimini kullanır (Express 5 /
+`path-to-regexp`), config'teki `source` sözdizimini değil:
+
+```js
+app.get("/haber/:slug", route(async ({ params }) => {
+  const article = await getArticle(params.slug);
+  if (!article) notFound();
+  return { view: "pages/article", data: { article } };
+}));
+```
+
+`pathname` hem cache anahtarında hem de `renderPage`'e geçen `pathname`
+local'inde kullanılır; layout'un "bu ana sayfa mı" gibi kararları buna bakar.
+
+## Controller'ın döndürdüğü sayfa tanımı
+
+Controller `async (ctx) => sayfa` biçimindedir ve şu alanları döndürebilir:
+
+| Alan | Tip | Varsayılan | Anlamı |
+| --- | --- | --- | --- |
+| `view` | `string` | — | `views/` altındaki şablon yolu, uzantısız: `"pages/home"` → `views/pages/home.ejs`. |
+| `data` | `object` | `{}` | Şablona local olarak geçen veriler. |
+| `metadata` | `object` | `{}` | `<head>` etiketlerine çevrilir; `hooks.metadata()` çıktısının üzerine biner. Şema: [04-render-ve-sablonlar.md](./04-render-ve-sablonlar.md). |
+| `status` | `number` | `200` | HTTP durum kodu. Yalnızca 200 önbelleğe yazılır. |
+| `head` | `string` | `""` | `<head>`e olduğu gibi basılacak ham HTML (ör. LCP preload'ı). |
+| `bodyClass` | `string` | `hooks.layoutContext().bodyClass ?? ""` | `<body class="…">`. |
+| `entries` | `string[]` | `[]` | Bu sayfada ek olarak yüklenecek client entry adları: `["chart.js"]`. |
+
+`revalidate` **`route()`'un ikinci argümanıdır**, controller'ın döndürdüğü
+nesnenin alanı değil.
+
+Örnek, hepsi bir arada:
+
+```js
+import { headHints } from "jskelet";
+
+app.get(
+  "/piyasalar",
+  route(
+    async ({ query }) => {
+      const data = await getMarkets(query.tab ?? "hisse");
+
+      return {
+        view: "pages/markets",
+        data: { markets: data.items, tab: query.tab ?? "hisse" },
+        metadata: {
+          title: "Piyasalar",
+          canonical: "/piyasalar",
+          openGraph: { image: data.cover },
+        },
+        head: headHints({ href: data.cover }),
+        bodyClass: "bg-slate-50",
+        entries: ["chart.js"],
+      };
+    },
+    { revalidate: 30 },
+  ),
+);
+```
+
+## `notFound()` ve `redirect()`
+
+`next/navigation` içindeki kontrol akışının karşılığı: derinlerdeki bir
+fonksiyon `throw` eder, framework yakalar. Böylece veri katmanındaki bir
+fonksiyon, controller'a dönüş değeri taşımak zorunda kalmadan 404 üretebilir.
+
+```js
+import { notFound, redirect, permanentRedirect, seeOther } from "jskelet";
+
+notFound();                    // 404 → hooks.notFound() sayfası
+redirect("/yeni-adres");       // 307 (geçici, metodu korur)
+permanentRedirect("/yeni");    // 308 (kalıcı, metodu korur)
+seeOther("/panel");            // 303 (POST sonrası)
+```
+
+Dördü de `never` döner (her zaman fırlatır). Ayrıntı:
+
+- `notFound()` → `NotFoundError` (`statusCode: 404`)
+- `redirect(location)` → `RedirectError` (`statusCode: 307`)
+- `permanentRedirect(location)` → `RedirectError` (`statusCode: 308`)
+- `seeOther(location)` → `RedirectError` (`statusCode: 303`)
+
+Bir POST handler'ında `redirect()` değil `seeOther()` kullanılır: 307 metodu
+koruyor, yani tarayıcı hedefe yeniden POST ediyor. "Post/redirect/get" akışı —
+geri tuşunun formu yeniden göndermediği akış — 303 gerektiriyor.
+
+Özel bir durum kodu gerekiyorsa sınıfı doğrudan kullanabilirsin:
+
+```js
+import { RedirectError } from "jskelet";
+
+throw new RedirectError("/eski-kurulum-uyumu", 301);
+```
+
+Ayırt etmek için `isNotFoundError(error)` ve `isRedirectError(error)` dışa açık.
+
+Yakalanma noktaları:
+
+1. **`route()` içinde:** redirect doğrudan yanıta yazılır; notFound `produce()`
+   içinde yakalanır ve 404 sayfası üretilir (bu çıktı önbelleğe **yazılmaz**,
+   çünkü yalnızca 200 saklanır).
+2. **Express hata yöneticisinde:** bir middleware ya da route dışı kodda
+   fırlatılmışsa burada karşılanır.
+
+## 404 sayfası
+
+Bir istek hiçbir route'a düşmezse framework `hooks.notFound()` hook'unu çağırır
+ve dönen sayfa tanımını `pathname: "/404"` ile render eder.
+
+```js
+// jskelet.config.mjs
+export default {
+  hooks: {
+    notFound() {
+      return {
+        view: "pages/not-found",
+        metadata: { title: "Sayfa bulunamadı", robots: { index: false } },
+      };
+    },
+  },
+};
+```
+
+Hook tanımlı değilse ya da 404 render'ı da hata verirse framework şablonsuz,
+minimal bir HTML döner. Bu geri dönüş bilinçli olarak şablonsuz: 404 render'ı da
+patlarsa ziyaretçi boş yanıt görmesin.
+
+## Hata sayfaları (500 ve diğerleri)
+
+Bir controller ya da middleware beklenmeyen bir hata fırlattığında Express'in
+hata yöneticisi devreye girer, hatayı loglar ve framework'ün kendi hata sayfasını
+`Cache-Control: no-store` ile döner. Durum kodu hatanın `statusCode` (ya da
+`status`) alanından okunur; 400–599 aralığında değilse 500 kullanılır.
+
+Framework'ün sayfası bilinçli olarak yalın: durum kodu, tek satır başlık ve tek
+satır açıklama. Marka adı, gezinme ya da hata ayrıntısı taşımaz — sunucunun içi
+ziyaretçiye açılmaz. Dil `brand.lang`ten gelir (`tr` ve `en` hazır, diğerleri
+`en`e düşer).
+
+Kendi sayfanı vermek için `hooks.error()`:
+
+```js
+// jskelet.config.mjs
+export default {
+  hooks: {
+    error({ status }) {
+      return {
+        view: "pages/error",
+        data: { status },
+        metadata: { title: "Bir hata oluştu", robots: { index: false } },
+      };
+    },
+  },
+};
+```
+
+Hook bir sayfa tanımı yerine doğrudan HTML string de döndürebilir; layout'a
+bağlı olmayan bir hata sayfası istiyorsan bu yol daha güvenli, çünkü layout'un
+kendisi hata veriyorsa sayfa tanımı da render edilemez. Hook yoksa, `null`
+dönerse ya da render'ı patlarsa framework gömülü sayfaya düşer.
+
+404 için `hooks.notFound()` önceliklidir; yalnızca o tanımlı değilse
+`hooks.error()` `status: 404` ile çağrılır.
+
+Sayfayı programatik olarak da üretebilirsin:
+
+```js
+import { renderStatusPage } from "jskelet";
+
+const html = await renderStatusPage(503);
+```
+
+## Layout'suz render: `renderView`
+
+`renderView(view, data)` tek bir şablonu layout olmadan render eder ve string
+döner. Fragment uçları, e-posta şablonları ve island'ların sonradan çektiği
+HTML parçaları için:
+
+```js
+export default function register(app, { renderView }) {
+  app.get("/_fragment/yorumlar/:id", async (req, res) => {
+    const comments = await getComments(req.params.id);
+    res.type("html").send(await renderView("fragments/comments", { comments }));
+  });
+}
+```
+
+`/_fragment/` öneki varsayılan `prewarmSkip` listesinde yer alır, yani ısıtma
+turu bu uçları taramaz ([06-cache.md](./06-cache.md)).
+
+## Config: `redirects()`
+
+`jskelet.config.mjs` → `redirects()` bir dizi döndürür ve middleware zincirinde
+route'lardan **önce** çalışır (bkz. [02-mimari.md](./02-mimari.md)).
+
+```js
+export default {
+  async redirects() {
+    return [
+      { source: "/eski-blog/:slug", destination: "/blog/:slug", permanent: true },
+      { source: "/kampanya", destination: "/kampanyalar" },
+      { source: "/legacy", destination: "/", statusCode: 301 },
+    ];
+  },
+};
+```
+
+Davranış:
+
+- **İlk eşleşen kural kazanır**, sonrası denenmez. Sıralama config'teki yazım
+  sırasıdır.
+- **Query string korunur:** `/eski-blog/x?utm=a` → `/blog/x?utm=a`. Yönlendirme
+  kampanya parametrelerini düşürürse trafik kaynağı kaybolur.
+- **Durum kodu:** `permanent: true` → 308, aksi hâlde 307 (Next semantiği).
+  Farklı bir kod isteyen `statusCode` verebilir; örneğin eski kurulumlarla uyum
+  için 301.
+- `source` ya da `destination` geçersizse kural sessizce düşmez, uyarı basılır.
+
+## Config: `rewrites()`
+
+Rewrite, tarayıcının adres çubuğunu değiştirmeden isteği başka bir yere taşır.
+İki faz vardır:
+
+```js
+export default {
+  async rewrites() {
+    return {
+      beforeFiles: [
+        { source: "/sitemap-:page.xml", destination: "/sitemap?page=:page" },
+      ],
+      afterFiles: [
+        { source: "/api/:path*", destination: "https://api.example.com/:path*" },
+      ],
+    };
+  },
+};
+```
+
+Bir dizi döndürürsen tamamı `afterFiles` sayılır:
+
+```js
+async rewrites() {
+  return [{ source: "/api/:path*", destination: "https://api.example.com/:path*" }];
+}
+```
+
+- **`beforeFiles`** statik dosyalardan da önce çalışır. `/assets/…` gibi yolları
+  yeniden yazmak gerekiyorsa buraya konmalı.
+- **`afterFiles`** statik denendikten sonra, route'lardan önce çalışır.
+
+Hedefin biçimi davranışı belirler:
+
+- **Mutlak (`http://` / `https://`):** istek gömülü ters proxy ile dışa taşınır.
+  Harici paket yok; `fetch` ile stream eden ince bir katman. Hop-by-hop
+  başlıklar (`host`, `connection`, `content-length`, `accept-encoding`)
+  temizlenir; yanıtta `content-encoding`, `content-length`,
+  `transfer-encoding`, `connection` düşürülür. `redirect: "manual"` sayesinde
+  upstream'in 302'si burada tüketilmez, tarayıcıya iletilir.
+- **Göreli:** yalnızca `req.url` değiştirilir ve istek kendi route tablosunda
+  devam eder. Bu fazda ilk eşleşen kural döngüyü kırar.
+
+Tipik kullanım `/api/*` yolunu backend'e taşımaktır. Tarayıcı bunu same-origin
+çağırdığı için CORS ve third-party cookie sorunları oluşmaz.
+
+### Elle proxy: `createProxy`
+
+Aynı proxy'yi kendi route'unda da kullanabilirsin:
+
+```js
+import { createProxy } from "jskelet";
+
+export default function register(app) {
+  app.use("/ws-api", createProxy((req) => `${process.env.API_ORIGIN}${req.url}`));
+}
+```
+
+`resolveTarget` fırlatırsa ya da boş döndürürse istek proxy'lenmez ve zincire
+devam eder: hedef origin yapılandırılmamış bir kurulumda 500 yerine normal bir
+404 almak daha doğru.
+
+## `source` desen sözdizimi
+
+`redirects()`, `rewrites()`, `headers()` ve `cache().html` aynı küçük desen
+derleyicisini kullanır. Bu, Next'in tam `path-to-regexp` yüzeyi değil; config'te
+fiilen kullanılan alt küme bilinçli olarak seçildi.
+
+| Desen | Anlamı |
+| --- | --- |
+| `/haber/:slug` | Tek segment yakalar (`[^/]+`) |
+| `/:path*` | Sıfır veya daha fazla segment yakalar; öndeki `/` opsiyoneldir, yani `/blog/:path*` `/blog`u da kapsar |
+| `/:path*.svg` | Joker + sabit son ek; uzantı kuralları böyle yazılır |
+| `/etiket-:slug` | Segment ortasında parametre |
+
+Yakalanan değerler `destination` içindeki aynı adlı `:param`'lara yazılır.
+Parametre adı `[A-Za-z_][A-Za-z0-9_]*` kalıbına uymalıdır.
+
+`source` mutlaka `/` ile başlamalı; başlamazsa kural yok sayılır ve uyarı
+basılır (``[config] invalid source (must start with `/`): …``). Tanınmayan bir
+sözdizimi sessizce literal kabul edilmez.
+
+Tam desen listesi ve config referansı: [07-yapilandirma.md](./07-yapilandirma.md).
+
+## Sırada ne var
+
+- Şablon katmanı, bileşenler ve metadata:
+  [04-render-ve-sablonlar.md](./04-render-ve-sablonlar.md)
+- `revalidate`, cache anahtarı ve `X-JSkelet-Cache`: [06-cache.md](./06-cache.md)
+- Config alanlarının tam referansı: [07-yapilandirma.md](./07-yapilandirma.md)